Авторзация
Войти как пользователь
Вы можете войти на сайт, если вы зарегистрированы на одном из этих сервисов:
Әлеуметтік желі арқылы кіру
13:01

Ринад Темірбеков: Мемлекет пен ҮЕҰ қоғамдағы өзгерістер туралы есеп беруді үйренуі тиісті

10 Марта 2017 Алматы. 7 наурыз. ҚазТАГ - Владимир Радионов. Қазақстанның үкіметтік емес секторындағы соңғы үрдістердің бірі ҮЕҰ көрсеткен қызметі үшін ақысын үкімет төлейді – халықаралық ұйымдардан гранттар азайып, олардың орнына мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс келіп отыр.
«Фонд Евразия Центральной Азии» (ФЕЦА) ҚБ атқарушы директоры Ринад Темірбеков мемлекетте ынтымақтастық үшін ҮЕҰ-ларды іріктеуде критерийлері басқашалау, және қоғамшылдар жаратқан ақшаларына емес, олардың жұмысының нәтижесінже қоғамда қол жеткізілген өзгерістері туралы есеп беріп үйренулері керек дейді.
Айта кетерлігі, өзгеріс үдерістері екі жақты болы керек: мемлекеттік органдар да ҮЕҰ жұмыстарын ұзақ мерзімдік бағалауды үйренуі керек, себебі қандай да жобалардың тиімділігін оны іске асырған соң тек 2-3 жылдан соң ғана көруге болады.
Біздің Р. Темірбековпен әңгімеміз қазақстандық ҮЕҰ-лардың кәсіби деңгейі, олардың мемлекетпен ынтымақтастық мүмкіндігі және ондай ынтымақтастықтың қоғамдық пайдалылығы туралы болады.


- Ринад, егер ҮЕҰ-лар туралы айтатын болсақ, алдымен олардың кәсіби деңгейі Сіздіңше қаншалықты биік? Кейде біздің қоғамшыларымыздың көбі эмоциямен алғысы келетіндей.


- Егер тіркелген ҮЕҰ жалпы санын алатын болсақ (оның ішінде тек қағазда ғана бар квазиҮЕҰ-ларды да алсақ), онда нақты жұмыс жасап жатқандарының және пайдалыларының пайызы онша көп болмайды. Ал егер жұмыс жасап жатқан ұйымдарды алатын болсақ, олардың жалпы даму деңгейі биіктеп барады. Көптеген ҮЕҰ басқару тұрғысынан алғанда бизнес-процесстерді де қамтиды. ҮЕҰ – қоғамнан бөлек уақыттан тыс өмір сүретін бірлік емес: қоғамның дамуымен ұйым да дамып отырады. Қалыптасқан, тәжірибелі, беделді ұйымдар бар.
Оның үстіне шартты түрде ҮЕҰ өздерінің мамандығына қарай категорияларға бөлінеді. Меморгандардың деңгейінде жұмыс жасап жатқандары да бар, онда олар үкімет мүшелерімен бірдей ұсыныстар бере алады, заң жобасын дайындайды, процедураларды, стандарттарды дайындайды, оларды қорғайды. Яғни олар жоғарғы деңгейдегі «ойын ережесін» дайындаумен айналысады.
Әу баста қарапайым азамат деңгейінде жұмыс жасау үшін жасалған ҮЕҰ-лар бар, олар көбіне әлеуметтік осал топ мүдделерін қорғайды. Айталық, заңгерлік көмек көрсетеді. Бізде заңгерлік көмекке қол жетімділік тек жарияланып қана қойылған, ал оның тетігі толық көлемде жұмыс жасамайды. Сондықтан белгілі бір қызметтерге қолдары жетпейтін адамдар санаты бар – мысалы, адвокаттар ауылға барғысы келмейді.
Мен егер кім болса да қандай да деңгейде диалогтың толық қанды мүшесі болғысы келсе, ол білікті болуы керек, ақпаратты эмоциямен емес, объективті ұсынуы керек, кәсіби болуы тиісті. Кейде ҮЕҰ-лар өздеріне сырт көзбен қарап, өзара ынтымақтастықтың жаңа мүмкіндіктерін көре білуі керек, бір бірінен үйренуі керек. Бұл жерде бәсекелестік жоқ, ҮЕҰ жұмысы көрсетіп отырғандай, егер қоғам жалпы кешегі күнмен ойлайтын болса, алға жылжушылық болмайды.
ҮЕҰ-лар мемлекеттік деңгейге дейінгі прогрессивті жобалар жасамасын, егер халық оған деген қажеттілікті сезінбесе, бойкүйездік пен салғырттық көңіл-күй бар болса, онда алға жылжу да болмайды. Сондықтан қоғам мүддесіне бағытталған жобалар тиімді, сондықтан сондай көңіл-күйді ұстап, соны дамытып, өз күш-жігеріңді салу керек. Үкіметті қанша болса да ұрсуға болады, бірақ егер сен таңертең гимнастика жасай алмасаң, өзіңнің аулаңды жинай алмасаң – оған үкіметтің қатысы қаншама?


- Сіз қоғамдағы бойкүйездік көңіл туралы айттыңыз. Ал егер оған басқа жақтан қарасақ, онда қарапайым адам ҮЕҰ туралы да солай айта алады – өздерінің қалтасын ойлаған «грант жеушілер» деп. Және де олай ойлайтындар көп. Неліктен сондай?


- Себебі оған негіз бар. Тек грант тартуға есептеліп құрылған ҮЕҰ-лар да бар. Олар тамаша жігіттер болуы мүмкін және пайдалымыз деуі мүмкін. Бірақ тек грант жеңіп алып оған есеп беруді ғана мақсат тұтқан ұйымдар ұзаққа бармайды, себебі табысты жұмыс жасау үшін миссия қажет, мақсаты мен оған жету жолдарын көре білу керек, жұмысында жүйелілік және тізбектілік болуы керек.
Бір ғана бағытта жүйелі жұмыс жасайтын және нәтижеге қол жеткізетін ұйымдар бар. Олар процессті өзгертеді, және осы ұйым мүдделерін қорғап жұмыс жасаған топ адамдарының өмірі өзгереді, олардың өздері оны көріп отырады.
Ал жұмысты жақсартуға келетін болсақ, онда өмірдің өзі түзетулер енгізіп отырады. Соңғы кездері ҮЕҰ-ларды қаржыландырудың классикалық көздері – халықаралық ұйымдардан келуі барған сайын азайып барады, себебі Қазақстан дамыған ел-мыс дейді және сырттан келетін көмек көлемі азаюда. Бұл ретте мемтапсырыс аясында қаржыландыру мен жеке меншік секторынан – әр түрлі корпорациялардан қаржыландыру артып келеді.
Мемлекет қаржыландырудың өзіндік тетігін жасады – орталықтандырылған. Бір жағынан ол жақсы – бақылау деңгейі лайықты болса, онда барлығы жүйелі, ашық болады. Бірақ ашық болмаса, адамдар қаржыландыруда іріктеудегі басымдықты түсінбесе – шектеулер болады.
Мен қазір оң жағын көп көріп отырмын. Сондықтан ҮЕҰ-лардың тұрақтылық мәселесі өзекті, себебі ол қаржылық орнықтылық болсын, бағдарламалық орнықтылық болсын – олар кемшін дамыған.
«Бағдарламалық орнықтылық» дегеніміз не? Ол істі сондай жүргізе алу деген сөз, егер қандай да себептермен ұйым алаңды тастап кетуге мәжбүр болса, онда ол оған дейін серіктес ұйымдардан қолдау үзілмейтіндей айырбас алаң алу мүмкіндігі болатындай, міндет атқарыла беретіндей серіктестер мен жақтаушылар әлеуетін жинап қалуы керек. Егер басқалар осы ұйымның жасап жатқандығының құндылығына сенетін болса, ол өте маңызды, демек, жұмыс дұрыс жүргізіліп жатыр деген сөз.
Қаржылық орнықтылық – ол да дебет пен кредит туралы мәліметтер ғана емес, ол дамуға ресурс жинай алу – конференцияларға бару, ғылыми жұмыстармен айналысу, зерттеулер жүргізу деген сөз.


- Біз ҮЕҰ үшін мемтапсырыс туралы айтқан екенбіз, онда оған деген қоғамшылардың көбінің секемдене қарайтынын айтпасқа болмас. Олар осы арқылы өздеріне «бұғау» салмақшы деп те айтып қалды. Ал Сіз қалай дейсіз?


- Басымдықты айқындау жағдайында сөзсіз диалог пен баланс болуы керек. Мемлекет «музыкаға тапсырыс» беруге құқылы – ол да бенефициар ғой, бұл жағдайда меморгандар – мүдделі тұлғалар, олар алда қалай даму керектігі туралы өздерінің пайымдаулары барлар. Тура сол сияқты ҮЕҰ-лар да – олар, бәлкім, бір нәрсеге ғана шоғырланған шығар, меморгандар сияқты келешек пен қиын нүктелер туралы түсініктері онша ауқымды емес болар. Егер ҮЕҰ жұмысы өзгерулерге, айталық, қоғамдық бүтін кластерді өзгертуге бағытталған болса, мемлекетпен өзара іс-қимылдасудан қашып құтылмайсыз: ол заңнамадағы өзгерістер, нормативтік-құқықтық актілер мен т.б. болуы мүмкін.
Және бүгіндері мемтапсырыспен жұмыс жасауды қадағалайтын меморгандардың жұмысында мен оң нышандарды байқап отырмын. Екінші конкурс нәтижелері бойынша (олар жақында ғана жарияланды) мемтапсырыс лоттарының үштен бірі тұтынуды анықтайтын зерттеулерге бағытталған. Ол дұрыс көзқарас: алдағы жұмыс тақырыбын нақты анықтау үшін объективті ақпаратты жинау керек. Келесі кезең ҮЕҰ және меморгандардың бірлескен зерттеулері мен талдама жұмыстарының салдары болмақ.
Екінші проблема – мембюджет есебінен іске асырылған жобалардың тиімділігінің мониторингі. Келесідей параметрлерді нақты айқындайтын белгілі тетік керек: ұйымға ақша берген екен, олар жұмысты атқарды, қорытындысында не өзгерді? Әлеуметтік жобалар – олар ұзақ мерзімдік, уақытты қажет етеді. Ықпал да бірден көрінбейді, жасалған тетік жұмыс жасап кетуі үшін бір-екі жыл керек. Мониторингі стандарттары да жасалуда. Жалпы алғанда мен ол тәжірибеге оң көзқараспен қараймын.
Медициналық тілмей атсақ, бүкіл ағза кейде ақауға шалдығып отыратын болса, бір мүше сау деп айтуға болмас: қан айналымы бұзылса – бүкіл ағза зардап шегеді. Егер ҮЕҰ дамуын мемлекеттің және қоғамның даму жүйесінде қарастыратын болсақ, біз бар проблемаларды көріп отырмыз ғой. Ол сыбайлас жемқорлық та, ол қандай да бағдарламаның тиімділігін бағалауда жүйелі көзқарастың жоқтығы да. Тіпті ұлттық деңгейлерде жаңа жобалар туындап жатады, бизнес-жобалар және т.б., ал біраз уақыт өткесін тіпті депутаттардың өздері сұрап жатады: зауыттар ашып жатырмыз, ал олардың қайсылары 3-4 жылдан соң жұмысын жалғастырып жатыр екен?, деп.
Қайда болмасын объективті ақпарат бар ма екен: осы аралықта осыншама жаңа өндіріс ашылды, олардың осыншасы әр түрлі себептермен жабылды, ал осындай кәсіпорындар өндірістік қуатына шықты және т.б. деген? Ол ақпаратты жинау керек. Сондықтан жүйелік проблемалар қоғамдық ұйымдардың тиімділігіне әсерін тигізеді.


- Мемтапсырыстың тағы бір проблемасы: жобаға деп бөлінетін қаржының оның аясында шешілуі тиісті міндеттерге сай келмеуі. Бұл туралы үкіметтік емес сектор өкілдері көп айтқан, Мемлекет сапаны шығындатып үнемдеп жатыр ма?


- Бұл жерде қасақана жасаушылық бар дегім келмейді. Бұл жерде екі жақтан қарау керек, кез келген медальдің екі жағы болады ғой. Жұмыстың сомасы мен көлемін жоспарлағанда кемшіліктер барлығын теріске шығармаймын. Бірақ, екінші жағынан, ешкім де сізді ақша алуға мәжбүрлемейді. Біз өздеріміздің серіктерімізге жиі айтамыз: егер сіздер басынан бастап қандай да жоба, немесе оған бөлінетін сома іске асыды деп есептесеңіздер – конкурсқа қатыспаңыздар. Егер барлық ҮЕҰ-лардың барлығы да бірден өздерінің сұранымдарын кері алдыртып, олай болмады деп мәлімдеген болса, ол да жақсы болар ма еді. Бірақ ол кезде квазҮЕҰ жұмысы жеңілдеп қалар еді. Олар әу бастан-ақ ақша алуға есептеліп құрылған ғой. Бірақ ол мәселенің этикалық жағы.
Мемлекет пен ҮЕҰ әлеуметтік серіктестіктің жаңа тетігінің аясында өткен бірінші конкурста осындай тұстары болған: өте қызық бағдарламалар болды, бірақ біз жалпы сомасын қарағанымызда шығынның орны толмайтыны көрініп тұрды. Біз оған қатыспадық, бірақ ұсыныс бердік: тренингтік шығындарды, сапалы талдаманы т.б. жабу үшін операциялық шығындарды қоса есептеу керек. Және де оған уақытты да көптеу беру керек.
Және де «қаламасаң – алма» деген ұстаным, ҮЕҰ-лар қол қусырып отырсын дегенді аңғартпайды. Егер сен және қоғам осы тірлікті қажет деп тапсаң, осы жұмысты қолдауға дайын адамдар міндетті түрде табылады. ҮЕҰ жұмысы – ол әлеуметтік бағыттағы қызмет. Және де әкімшілдендіру мен басқару әдістері ҮЕҰ мен бизнес-құрылымдарда да бірдей. Қаржыландыру көздері де әр келкі болуы керек. Құнды қызметті адамдар сатып алады. Ал осының есебінен адамдардың белгілі тобына сіз осы қызметті тегін көрсете аласыз. Теңгерімді түрде келу керек.
Мен қаншама сын көзбен қарасам да менде мемәлеуметтік тапсырыс тетігінде жақсы бастама бар деп үміт етемін, ал алда қалай болатынын - уақыт көрсетеді.


- Ал мемлекет ҮЕҰ-лардан «ықпал ету агенттерін» емес, серіктестерін көріп отыр ма?


- Егер меморгандарда есі дұрыстар отырса, олар ҮЕҰ-дан тамаша дерек көздерін ала алатындығын, айталық, сарапшылық, ҮЕҰ жұмыстың бір бөлігін өз есебінен атқара алатынын тамаша түсінеді. Және ҮЕҰ рөлін түсінушілік бар – жақында ғана премьер осы тұрғыда айтты. Сондықтан серіктестікті жалпы түсіну бар.
Бірақ шайтан егжей-тегжейге келгенде болады – осының барлығын нақты іске асыруда болады. Бұл жерде шын мәнісінде мәселелер өте көп. Егер шенеунік оған формальды түрде келетін болса (оған қоғамдық кеңеске 10 ҮЕҰ жинау керек болса – ол аузына қарап қалғандарды жинаса), онда орындалған-мыс жұмыстың пердесі де формальды болады. Бұл ретте қоғамдық ұйымдарға беруге болатын функциялардың көптігін түсінетін органдар да бар, оған өңірлер мысал.
Ал мұны жалпыұлттық ережеге айналдыру керектігі, ең озық тәжірибелер неғұрлым тез дамуы үшін, кемшіліктің орнын түзететін тетіктер болуы керектігі басқа мәселе. Бізге жүйелі түрде келу жетіспейді: ол талдаманы, тізбектілікті, сабақтастықты қарастырады. Бізде ең жоғарғы деңгейде сабақтастық жоқ: министрліктерде жаңа басшылар алдыңғылар не істегенін ұмытып қалады, жинақталған тәжірибеге арқа сүйеместен өздерінің көзқарасын жаңалық ретінде көрсеткісі келеді.
Ұзаққа барудың керекгі жоқ. Бес жыл бұрын біз бір министрлікке бардық, ондағы шенеуніктер бізге бизнес-инкубаторларды құру туралы бір жаңалық ретінде айтып берді. Біз оларға 2003 жылы үкімет бизнес-инкубаторлар құру керектігі туралы қаулы қабылдағанын естеріне салдық. Қателікті қайталамас үшін сол кезде ол идея неліктен жұмыс жасамай қалғанына талдама жасауға болар еді ғой.
Бұл тұрғыдан маған қытайлықтардың әрекеті ұнайды: олар өздерінің тарихына ешқашан түкірмейді. Тіпті атақты Мао Цзедун туралы олар ол өзінің қызметінде 30% қателесті, ал 30%-да дұрыс жасады дейді. Яғни өткеніне лайықты баға бере отырып, одан сабақ алуға әрекеттенеді. Және де осы талдаманың арқасында қарқынмен дамуда.
Бізде мейлінше көп түрде ықпалды бағалауды енгізуіміз керек. «Ақшаны қайда жараттың» тұрғысынан мақсаттық есепті емес, ол түсінікті ғой. Ақша жаратылған соң не болғанына есеп беруі керек, тетік жұмыс жасап кетті ма, қаншалықты тиімді, 2-3 жылдан соң жағдай қалай өзгерді деген тұрғыдан есеп берулері керек. Ол бізде тым аз – үкіметте де, үкіметтік емес секторда да.


- Сұхбатыңызға рақмет!

Серіктестер