Айдар Әлібаев: Зейнетақылық жинақтарды денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің бақылауына беру керек

Алматы. 11 шілде. ҚазТАГ – Владимир Радионов. ҚР Ұлттық банкінің төрағасы Данияр Ақышев қазақстандықтар зейнетке шыққанға дейін Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының (БЖЗҚ) қаражатын белгілі бір мақсаттарға пайдалануы мүмкін деп мәлім етті
Біз осындай мүмкіндіктерді азаматтарға беру келешекте ыңғайлы болады деп есептейміз. Біз жекелеген азаматтарымызда зейнетке шыққан соң олардың жинақтары өздерін қамтамасыз етуге жететіндігін көріп отырмыз. Сәйкесінше сауал туындайды, жинақ артығымен жиналса және оларды объективті мұқтаждықтарға пайдалану мүмкіндігі туындаса не істеуге болады?»,- деді ол маусым айының соңындағы баспасөз мәслихатында.
БЖЗҚ төрағасы Руслан Ерденаев осыдан сәл ертерек осы артығымен жиалған жинақты не істеуге болатынын айтқан болатын: ауыр науқастарды емдеуге, білім мен жылжымайтын мүлік сатып алуға жаратуға болады.
Бірақ бір қарағанда осы өте дұрыс ұсынысты «Қаржылық тұтыну одағы» ҚБ басқарма төрағасы Айдар Әлібаев «иррационалды» деп атады.
Facebookтегі өзінің бетінде ол төбеден ұрғандай етіп, Ұлттық банк төрағасының кәсіби деңгейіне күмән келтірді.
«Егер Ұлттық банк төрағасы біздің азаматтардың зейнетақылық жинағын мезгілінен бұрын жаратуға болады десе ол екі нәрсені аңғартуы мүмкін. Біріншіден – ол тек депозит және кредит дегенді жақсы түсінетін кабинеттік банкир ретінде зейнетақылық жинақтың әлеуметтік мән-мағанасын мүлдем түсінбейді, ал ол дегеніңіз кәсіби біліксіз деген сөз. Егер түсінеді екен, бірақ бәрібір зейнетақылық активтерді жаратуды мүмкін десе, ол одан да жаманы, себебі оған біздің азаматтарымыздың қартайғанды күні не болары бәрібір, ал ол Ұлттық банк төрағасына жараспайды және кешірілмейді», - деп жазды ол әлеуметтік желідегі өзінің парақшасына.
Біз, өз кезегінде, А. Әлібаевтан зейнетақылық жинаққа деген алаңдаушылығына түсініктеме беруін сұраған едік.

- Айдар Байдәулетұлы, қазақстандықтардың көбі өздерінің БЖЗҚ-дан зейнетақылық жинақтарын мерзімінен бұрын алғанды қолдайтын шығар. Олардың келтіретін уәждары қарапайым: зейнетақылық активтердің кірістігілі тым төмен, дүркін-дүркін девальвациядан соң оның кірістілігіне сену қиын. Сіз оған қарсымысыз?


- Иә, менің пікірімді қолдамайтын шығар, мен осы арқылы өзіме наразылық тудырармын, бірақ мен ондай нәрсеге қарсымын және өзімнің дұрыстығымды негіздеп көрейін.
Тұрмыстық көзқарас тұрғысынан мен де осы мәселенің шешілгенін қалаймын. Егер осындай мүмкіндік туындап жатса, мен де көптеген қазақстандықтар секілді менде толып жатқан аурулар бар деген анықтама табар едім, және 10 балаға білім беру керек, ипотеканың мерзімі өтіп кетті деген сияқты сылтауларды табар едім. Өзімнің жинағымдағы қаражатты алып, күнделікті қажеттіліктеріме рақаттанып жаратар едім. Жаппай жемқорлық жағдайында оны іске асыру онша қиын емес.
Бірақ бірнеше жылдан соң, мен зейнетке шығар сәт келгенде, менде түк те болмайды. Мен не істеуім керек? Мүмкін барлық мемлекеттік есіктерді қағып,, әлеуметтік қызметтерді жағалап «ойбай, аштан өлетін болдым, күн көре алмай жатырмын, беріңдерші...» деп байбалам саламын.
Сондықтан жоғарғыдай тұрмыстық көзқарас онша ақылға симайды.
Оның үстіне мен дегенмен зейнетақылық жинақтау жүйесінің (ЗЖЖ) негізін қалауда басында болып, соған сеніп, ондағы прогрессивті тетіктерді көріп, соған үгіттегендердің бірімін ғой.
Адам дегеніміз бірқатар онша жағымсыз: жалқаулығы, қамсыздық сияқты қасиеттері бар әлеуметтік жәндік, осының бәрі бізге тән. Бізге 25-30 жас болғанда, біздің деніміз сау кезде, біздің қайсымыз кәрілік туралы ойланар екенбіз? 30 жасымызда зейнетақылық ақшаны жинау деген ақылға симайтын тірлік сияқты көрінеді. Бірақ кәрілік бәрібір келіп қалады. Мемлекет болса ЗЖЖ енгізу арқылы екі қосынды өлтіреді: кірістен 10% ұстап отырып, әркімді өзінің кәрілігі туралы қам жеуге мәжбүрлейді (иә, онша жағымсыз тетік) және мемлекет өз мойнынан келешектегі жатып ішерді, әлеуметтік қайыршыны ысырып тастайды.
Сондықтан жеке меншіктік ұстанымнан жоғары көтерілетін болсақ, (әрине, салымшылардың 98% зейнетақылық жинақтарын мерзімінен бұрын алып жаратуға дайын) оған жол беруге болмайды деп есептеймін. Өйтпесек, игі бастаманы құрдымға жібереміз.



- Бізге ЗЖЖ өлімсіреп тұрғандай сияқты ғой...


- Біз онсыз да елдегі барлығын құрттық. Ал жаманды-жақсылы, зейнетақылық жүйе жұмыс істеп тұр. Оны да құртайық па? Оның үстіне біздің жаппай жемқорлығымызбен, біздің парамызбен, откаттарымызбен біз тез арада қолда барымыздан айрыламыз. Бәрі де, мен жоғарыда айтқанымдай қажет анықтамаларды тауып береді. Бірақ олардың барлығына БЖЗҚ қаражаты жетер ме екен? Ондағы да былықпайлар табылып жатпас па екен? Қылмыстық іс қозғалмас па екен? Және де екінші маңызды мәселе – Ұлттық банк төрағасы осындай ұсыныстарды айта отырып кімнің мүдделерін лоббилап жатыр екен?


- Сіз не дегіңіз келеді?


- Ұлттық банк төрағасы, айталық, зейнетақылық жинақ есебінен ипотеканы жабуды ұсынып жатқанда кімнің мүдделерін лоббилап жатыр екен? Банктердің ғой! Адамдар кәрілігіне арналған қаражатын алып, тонаушы, жабайы өсімқор ипотекаға жаратулары керек екен ғой! Бұл ретте қазіргі салымшылардың ешқайсысы да ипотекасын жаба алмайды. Себебі орташа салымшыда жинағы 660-670 мың теңге шамасында, ол $2 мыңнан аз. Бұл ақшамен қандай ипотека (қандай білім беру)туралы айтуға болады? Ол бір жылғы өмірге же жетпейді.
Банкир болса өзіне тән өсімқор ақылымен біржақты ойлайды: кез келген қаражат – ол ешқандай қауіп-қатерге қарамай жаратуға болатын депозит. Ал зейнетақылық қор – ол әлеуметтік институт, ондағы жинақтың сипаты мүлдем басқаша. Пайдасы үшін өз анасын да сатуға дайын сияқты басшылыққа келген банкир болса, адамдар өліп-талып 18 жыл бойына жинаған жинаққа қол салғысы келіп отыр. Ал көбі зейнетақы алып отыр, аз да болса, нәпақа.
Ұлттық банк секілді ведомство басшысы зейнетақылық жинаққа мемлекеттік тұрғыдан емес, қарадүрсін, тар көзқараспен қарайтын болса, оның кәсібилігіне күмән келтіруге болады. Оның зейнетақылық жинақты мерзімінен бұрын жаратуға болады деген ұсынысын мен нонсенс деп бағалаймын, ол, қайталап айтамын, зейнетақылық жүйені бұзып жіберуі мүмкін. Егер ол осы қаражатты біз 18 жыл бойына айтып жүрген экономиканың нақты секторына, ұзақ мерзімдік кіріс беретін инфрақұрылымдық жобаларға бағыттау керек десе, ол - басқа әңгіме болар еді. Ал мына түрде біздің қаражаттарымызбен тағы да банктерге қолдау көрсету.
Мейлі тіпті мерзімінен бұрын жарату емес, басқарушы инвестициялық саясат туралы айтса да – 90 млрд-тан астам қаражатты ЕДБ-ларды қолдауға жарату ақылсыздық емес пе?
Демек ол менің ақшамды өте төмен пайызбен оларға тиімді мөлшерлемемен банктерге береді, ал мен өз қаражатымнан енді 25%-бен несие алуым керек екен ғой!? Ондай есуастық ешбір елде жоқ шығар.


- Ал біздің шенеуніктеріміз жақсы көретін шетелдіктердің мысалы ше? ЗЖЖ жұмыс жасап тұрған оларда қаражатының бір бөлігін зейнетке шықпай тұрып алуға болады емес пе?

- Мен былай деген болар едім, мысалға Сингапур, Гонконг, Норвегияны келтіргенде қалайша біздің шенеуніктердің аузы қисаймайды екен? Оларда зейнетақылық жүйенің өте жоғарғы көрсеткіштеріне қол жеткізілген – ол демократиялық саяси жүйелердің арқасы. Ол елдердің демократиялық жүйелерінің координаттарында қалыпты экономика дами алды – ең бастысы сол. Біздің шенеуніктер бір ғана факторды алып отыр – зейнетақылық жинақтың жоғарылығын ғана, оны басқа да саяси және экономикалық жиынтықтардан бөліп алып. Ол өз бетінше жалғыз жұмыс жасай алмайды. Оның үстіне біздің жемқорланған, бір де демократиялық институты жоқ елде. Арктикада банан өспейтіндігі сияқты, бізде де жоғары зейнетақылық жинақ болмайды, себебі оған экономикалық та, саяси да «топырақ» септігін тигізбейді.
Осы әдемі мысалдарға қол жеткізуіміз үшін біз өзіміздің саяси жүйемізді демократияландырудан, қолайлы бизнес- және инвестициялық климатты жасаудан, әділ сот жүйесін құрудан бастайықшы, жеке меншікке мүлдем қол сұқпайтын жағдайдан (бізде рейәдерлік гүлденіп тұр ғой) бастайықшы, бұл жерде мұның барлығы өзара байланысты.
Осындай жағдайда Ұлттық банк төрағасының ұсынысын мен иррационалды, ойланбаған, мүмкін боларлық қауіп-қатер тұрғысынан есептелмеген деп есептеймін.


- Мен дұрыс түсінген болсам, Сіз БЖЗҚ басшысын алмастыру керек дейсіз?


- БЖЗҚ оған дейін де болған жеке меншік ЗЖҚ-лар секілді – қаржылық институт, бірақ олардың банктерден, сақтандыру компаниялардан айырмашылығы, ол әлеуметтік салада қызмет атқарады. Және оның негізгі міндеті – кірістілікті қуалап, пайда табу емес, өздерінің салымшыларының қарттығын қамтамасыз ету, 18 жылдан бері жинақталып жатқан қаражаттарды сақтау. Бұл жерде ол кірістіліктен гөрі сенімділікті ойлау керек, байлығын арттыру – ол екінші мәселе.
БЖЗҚ-ның өзі болса, ол халықтың жарнасын жеке есептеріне жинайтын «қапшық», оның активтері Ұлттық банк басқаруында. Осы жерде қарама-қайшылық: қарттықты қамтамасыз етуге деп жинаған БЖЗҚ ақшасы тек пайда көрсем деп ойлайтын қаржылық институт басқаруына беріледі. Осы жағдайда Ұлттық банк ақшаны қауіп-қатерге қарамай, кімге болса да беруге дайын, солай етуде де. Ал президент барлық министрліктерге де, ведомстволарға да, оның ішінде Ұлттық банкке де өздеріне тән емес функциялардан арылуды және тікелей өз міндеттерін ойластыруды тегін айтқан жоқ қой. Меніңше, БЖЗҚ актвитерін басқару Ұлттық банктің функциясы емес, оған біздің ақшаларымызды беру қауіпті. БЖЗҚ-ны Ұлттық банкке тәуелділіктен алып кету керек.
Ал ешкім де БЖЗҚ-ны тәуелсіз өзіндік, ешкімге бағымбайтын институт етпейтіндіктен, себебі қауіп-қатер өте жоғары, оны денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігіне беру керек (ДСӘДМ). Бірден айтайын, бұл жақсы мен нашардың арасындағы таңдау емес, бұл нашар мен өте нашардың арасындағы таңдау. ДСӘДМ – әлеуметтік институт. Олардың қызметкерлері банкирлерге қарағанда зейнетақылық жинақтардың әлеуметтік мәнісін жақсы түсінетін шығар. Олар үлкен пайда бермесе де, кем дегенде, сенімді түрде сақтығын қамтамасыз етеді, ал ол маңыздырақ.
Бізде мысал бар емес пе, банк басқарушылары жеке ЗЖҚ-мен үлестес кездерінде мұнай бағасы жоғары кезеңдерде өте қатты күйді емес пе: мұнай нарықтары отырып қалғанда, олар өте елеулі шығынға батты. Оны адамдар ұмытып отыр, ал ол шығындарға айыптылар дәл сол банкирлер болатын, ал оларға, әдеттегідей, түк те болған жоқ.


- БЖЗҚ басқарма төрағасы Р. Ерденаевтың оптимистік мәлімдемелері бойынша, бүгіндері шоттарда 1 млн теңге жинақ қалыпты жағдай болып отыр, әсіресе 1975 жылға дейін туылған қалалық тұрғындар үшін, ал енді 10 жылдан соң белсенді жұмысшылар үшін 10 млн теңге орташа көрсеткіш болып табылады. Сондай-ақ ол егер 5 жыл бұрын зейнетақылық актитер ЖІӨ-нің 10%-ын құраса, қазір ол - 14%. Ал сіз басқарудың тиімсіздігі туралы айтып отырсыз...


- БЖЗҚ жетекшісі ретінде Р. Ерденаев лауазымы бойынша айтуға міндеттілерді ғана айтады. Ал ол басқа не дей алады? Ол былай деп айтып тұрғанын Сіз елестете аласыз ба, айталық, бәрі нашар, кірістілігі төмен, жинақтар құнсыздануда, енді 10 жылдан соң ол қазіргіден де азаяды, деп. Әрине, ол оны айта алмайды.
Бірақ мәліметтерге қарап көрейікші. 6 трлн теңге жинақты (БЖЗҚ активтері – ҚазТАГ) қордағы 10 млн салымшы санына бөліп көрейікші. Қарапайым арифметикалық есеп әр салымшыға 1 млн теңгені бермейді.
Ал енді 10 жылдан соң ол жинақ 10 млн-ға жетеді дегенге мен үлкен күманмен қараймын. Егер өткен 18 жылда ЗЖЖ бір зейнетақылық шотқа 600 мыңнан астам қаражат жинай алмаса, ол 10 млн теңгені өткеннен екі еседей қысқа мерзімде қайдан алсын? Ол тек оптимистік болжам емес, ол оптимизмнен де бөлек, оның үстне ол еш нәрсемен бекітілмеген оптимизм.
Сондай-ақ ескеретіндігі, әлем технологиялық тұрғыдан дамып, энергияның балама түрлеріне көшіп, көмірсутектік отынға деген сұраныс жыл өткен сайын азая бермек. Біз тәуелсіздігіміздің 25 жылында шикізат экспортынан басқа ешнәрсе өндіре алмадық та ғой. Біз арқа сүйейтін түк жоқ, бізде өнеркәсіптің, экономика секторының балама түрі жоқ. Оның үстіне мұнай бағасы жағынан арзандай беретін болса, экономикамыз көтеріледі деп күтуге ешқандай негіз жоқ. Құдай осы баға жағдайында күн көруімізге жеткізсін. Зейнетақылық жинақтың күрт өсуіне көз қайда? Басқаша айтқанда Қазақстанда экономикалық келешек өте күрделі, ертеңгі күн бұлыңғыр, біз барып тұрған мұнайға тәуелді елміз.
Сондықтан жоғарыда айтылған мәлімдеме тым оптимистік мәлімдеме, бірақ адамның аузын жаппайсыз ғой.
Ал егер ЖІӨ туралы айтатын болсақ, онда ай сайын 10 млн адам осы қоржынға жалақыларының 10%-ын салып тұрса, ол неге өспеске? Активтердің жиынтық массасы тек қандай да тетіктерге салынған кірістен ғана емес, ай сайынғы жарналардан да өседі. Сондықтан ақша массасының артып отырғанын Ұлттық банктің активтерді басқарушы ретіндегі жұмысының тиімділігінің арқасында демеген болар еді. Ондағы маржа аз, ал мен активтерді басқару тиімсіз деп айтудан тайынбаймын.
Неге? Себебі активтердің жартысы мемлекеттік құнды қағаздарға салынады, 10%-дайы ЕДБ депозиттерінде жатыр, биржаларда да банктер мен мемкомпаниялардың активтері сатылып алынуда. Активтерді басқарған осы 18 жылда басқарушылар осы активтерге салынған бір де зауыт, немесе фабриканы көрсете алмайды. Ал 50%-ды қаржы министрлігінің акцияларына салу – басқарушының осы жердегі кәсібилігі қайсы? Бұған үлкен ақыл керек емес.


- Сұхбатыңызға рақмет!

adimage