Ескендір Абдуллаев: Экономикалық өсімге бола табиғатты пайдалануға болмайды

Алматы. 23 желтоқсан. ҚазТАГ – Владимир Радионов. Өткен өмірінде көбелек таратып, сонысымен болашақты түп-тамырымен өзгерткен аңқау уақыт саяхатшысы туралы Рэй Брэдберидің фантастикалық әңгімесі тек ішінара ғана фантастика. Орталық Азия өңірлік экологиялық орталығының (ОАӨЭО) атқарушы директоры Ескендір Абдуллаевтың пікірінше, егер біз табиғатты экономикалық өсімге бола пайдаланбаған болсақ, онда қазір басқаша бір әлемде өмір сүрер едік. «Жасыл» экономика жолындағы проблемалар мен қоғамның табиғатқа жүзін бұруы және осыдан экономикалық пайда алу туралы – ҚазТАГ агенттігіне берген сұхбатында. 

 - Ескендір Хикметұлы, Сіздің ойыңызша, Орталық Азия өңірі және атап айтқанда Қазақстан үшін қандай экокологиялық проблемалар басым сипатқа ие? 

- Біздің өңірде ұқсас экокологиялық проблемалар өте көп. Бұл біздің елдердің географиялық және экологиялық жақындығымызмен байланысты, біздердің табиғи аймағымыз бір. Оның үстіне біздердің өткеніміз ортақ, біздер қоршаған ортаның ахуалын елемей, экономикалық тұрғыда екпіндеп дамыған кездер болды. Бұл проблемалардың арасында бастысы су ресурстарымен байланысты. Біріншіден, олардың айқын тапшылығы байқалады, су көздерінің саны тым шектеулі және тұрақты дамудың болашағы үшін жеткіліксіз. Екіншіден, қолда бар су ресурстарының жағдайы олардың тазалығына қатысты кәдік шақырады, олардың барлығы қатты ластанған – өнеркәсіп қалдықтарымен де, ауыл шаруашылығының пайдаланылған суларымен де. Үшіншіден, су ресурстарының көзі ретінде мұздықтардың нашарлауы байқалады. Олардың белсенді еруі – өте салмақты проблема. Шөлге айналу процесі Қазақстан үшін де, бүкіл өңір үшін де бұл – өте маңызды. Біз ауыл шаруашылығын, мал шаруашылығын дамыттық, жердің үлкен санын игердік және ақырында жайылым өрістердің жоғалуына жолықтық. Тағы бір үлкен проблема ол – қалдықтар. Олардың үлкен саны – өнеркәсіп, энергетика саласынікі. Олар ауқымды аумақтарды алып отыр, және де ол жерлердің топырақ құнарлылығын қалпына келтіру – ауыр міндет. Бар проблемаларды өте ұзақ санамалап жатуға болады. Бірақ одан да іс жүзінде біздің қоршаған ортамыз бен оның функцияларының төмендегеніне тоқталайықшы қанеки. Мысалы, Орталық Азияда ХХ ғасырдың басындағы флоралар мен фауналар жиынтығының бүгінде жартысы да қалмады. Өсімдіктер мен хайуанаттардың сандық құрамы азайып, сапалық жағы өзгеруде, қоршаған ортаның құрылымы икемсіздеу болып барады. Бұндай проблемалар басқа өңірлерде де бар деп айтуға болады, әрине. Алайда Орталық Азияның ақсайтын жері сол, соңғы жылдары елдерде әжептәуір экономикалық өсім байқалып отыр, және егер біз оның қарқынын ұстап тұрғымыз келсе, бізге қоршаған ортаның жағдайына назар аудару керек. 

 - Алматылықтар соңғы кездері қаладағы климаттың өзгергені туралы жиі айтып жүр. Климаттық өзгерістер – ол да қауіп-қатер ме? 

- Бұл тіптен таласты мәселе. Мәселен, ауа температурасының артуы туралы айтқан кезде, өлшемдердің, болжамдық мәліметтердің дәлсіздігін және тағысын тағын жиі желеуретеді. Бірақ деректерді салыстырайықшы қане. Халықаралық та, қазақстандық та сарапшылардың бағалауы бойынша Орталық Азияда мұздықтар азайып келеді, және бұл – ұзақмерзімдік тренд. Онымен әлемдік ғылыми қауымдастықтың көпшілігі келіседі. Екінші жағынан, шөлге айналу жүріп жатыр, өңірдегі шөлейт аумақтар соңғы кезде 1,5 млн га ұлғайған. Әрі қарай – табиғи сұрапыл апаттар: су тасқыны, сел тасудың немесе керісінше – құрғақшылықтың саны айтарлықтай өсті. Бұрын Сырдария мен Әмудария өзендерінің алабында құрғақшылықтың 11 жыл сайын қайталанатын циклы болатын, қазір құрғақшылық әр бес жыл сайын қайталанып отырады. Климаттың өзгеруінен біздің өңір неліктен қатты зардап шегуі мүмкін? Өйткені біз құрғақ егіншілік аймағындамыз, біздің алқаптардың көпшілігі – суармалы. Бәрі қарапайым: мұздықтар азаюда – біз аз су қорына иеміз. Мұны алай-дүлей апаттан қашып құтыла алмаймыз деп біреу-міреуді қорқыту үшін айтып отырған жоқпын. Барлығы біздің қолымызда. Егер біз қолымызда бар дүниені ақылмен пайдаланып, сондай сұрапыл апаттарға дайындығымызды танытсақ, біздің өмір сүруіміз айтарлықтай жеңілдей түспек. 

- Сіз сол дайындықты бағалай алар ма едіңіз? Ол үкіметте, қоғамда бар ма? 

- Егер 10 жыл бұрын болғанмен салыстыратын болсақ, елдердің дайындығы артты – ең болмаса табиғи өзгерістердің салдарын жоюға болса да: ақпарат көптеп түсе бастады, техникалық құрам жақсарды, мемлекеттік бағдарламалар қабылдануда. Бірақ мұның бәрі – салдарға жедел әрекет ету. Ал ондай құбылыстарды ескертіп, олардың қайталану ықтималдығын төмендету керек. Және оны ұзақмерзімдік жоспарда жасауға болады, егер қоршаған ортаны қалпына келтіруді бастасақ. Ең қарапайым мысал келтірейін: бақылауға алынбайтын су және сел тасқындарына жедел әрекет ету үшін, орман алқаптарын ұлғайту қажет. Осы топтамадан – өндіріске арналған энергия пайдалануды қысқарту: бұл климаттың өзгеруіне әсер ететін парниктік газ тастандыларын азайтуға мүмкіндік береді. Осылайша, біздің осалдау жеріміз кеми бермек. 

 - Бұнда құралдар: заңнамалық бастамалар, шешімдер қабылдау кезіндегі қоғамдық институттардың қатысуы қандай болуы тиіс? 

- Біріншісі – бізге ықтимал осал деген жерлерді анықтап, зерттеп алу керек, бұл жерде ғылыми қауымдастық өте байыпты жұмыс атқаруы тиіс. Және барлық шешімді тек орын алған фактілердің ғана емес, сонымен бірге ғылыми зерттеулердің де негізінде қабылдау қажет. Екіншісі – орындардағы қауымдастықтардың хабардарлығы мен оқытуы. Айталық, адамдар топырақтың жемірілуін азайту үшін қандай амал-шаралар қажет екенін, суды көбірек жібере алуы үшін өзен аңғарларын қалай сақтау қажет екенін және тағы басқасын білулері тиіс. Қоршаған ортаны міндетті түрде жұртшылықты тарта отырып басқару керек. Егер мемлекет орындарда не болып жатқанын көре алмайтын болса, жұртшылық дабыл қағуы тиіс, және одан қорқудың керегі жоқ. Үшіншісі – заңнаманы жетілдіру. Бұл тұста шешім қабылдайтын орындардағы және үкіметтегі тұлғалардың жауаптылығын күшейту керек. Қоршаған ортаны қалпына келтіру мәселелері бойынша ұлттық жоспарлар жасап шығарылуы тиіс. Олар бар, бірақ оларды жаңартып, қазіргі бар қауіп-қатерлермен сәйкес ету керек. 

- Табиғатты сақтау экономикалық пайда әкелуі мүмкін – техникалық ғимараттардың құрылысына қаражат аз жұмсалатын болады. Бұл шын мәнінде солай ма? Және оны санап шығуға бола ма? 

- Әлемдік көлемде бұл осының өзінде жасалып жатыр. Экологиялық қызметтер әлемдік экономика секілді бағаға ие – жылына 60-70 трлн доллар. Дегенмен ондай есептеулерді – экологиялық қызметтер қанша тұратынын – кез келген деңгейде жүргізуге болады, әдістемелер жоқ емес. ОАӨЭО дәл сол есеп жүйесін, экологиялық қызметтер қанша үнемдеуді беретінін ендіруге ниетті. Біздің шауып, алынған ағашты қайта өңдеген кезде емес, жай ғана өзінің тіршілігімен бір га орман қанша пайда беретінін санауға болады. Және біз елдердің экономика министрліктерімен, статистикалық органдармен ынтымақтасуға ниеттіміз. Тек солай ғана біз қандай да бір табиғи ареалды бұза отырып, қанша ақша жоғалтатынымызды түсініп үйренеміз. Мәселен, егер өзен жүйесінің табиғаттан берілген реттеуіш қабілеті жоғалатын болса, белгілі бір реттеуші құрылыстарды салу керек, ал ол арзан тұрмайды. Сонымен қатар, егер адам өз қызметімен сол табиғи қабілетті бұзбаған болса, ол миллиондап үнемдеген болар еді. Басқа мысал – алқаптық орман алаптары сол бір көктемгі өзен тасуларына төтеп беріп, елді мекендерге су жібермеуге қабілетті. Және ол үшін тоған салып қажет емес, алқапты сақтап қалсаң жетеді. Осының бәрін бағалап алу керек. 

- Егер мен Сізді дұрыс ұққан болсам, артық суды ұстап тұруы үшін бір гектар ағаш отырғызған немесе аталған жерге су қоймасын тұрғызу тиімдірек деп санауға бола ма? 

- Әлбетте. Әрі тап сол алқапты орман бірнеше функцияны атқарады: ол рекреациялық аймақ та, көмір қышқылды сіңіру мен атмосферадағы көмірқышқыл газын азайту да. Ал суқойма жалғыз бір ғана мақсатпен құрылады. Әрине, техникалық құрылыстар да қажет-ақ, мен жаңасын салмауға немесе, құдай бетін әрмен, қолда барын бұзуға шақырмаймын. Бірақ егер балама бар болса, оны менсінбеу не қажет? Керісінше, солайша біз табиғи баланстың қалпына келуіне қолғабыс боламыз. Біз онсыз да табиғаттан көп нәрсені алып, оған соншама қарызбыз, ендеше мұны неге пайдаланбасқа? 

- Үкіметтік орталарда бұл проблеманы түсіну деген бар ма? 

- Құдайға шүкір, соңғы жылдары бұны түсіну-түйсіну келді. Біздің елдердің барша әлемнен ақпар қабылдауға әзір ынта-ықыласы дүниетанымды өзгертеді. Бірақ тек үкіметтегі орталар ғана түсініп жату жеткіліксіз. Мұны қоғамның түсінуі, тек «жасыл» үкімет емес, сонымен бірге «жасыл» қоғамның болғаны өте маңызды. 

 - Жақында Қазақстан биоалуандылықты сақтау қауымдастығы мен Қазақстан ұлттық географиялық қоғамының қызметкерлері Алматы өңірінде Пржевальский жылқысының және тіпті бір кездері осы жерде мекен еткен азиялық жолбарыстың популяциясын қалпына келтіру бастамасымен шықты. Осындай бастамаларды Сіз қалай бағалайсыз? 

- Биоалуандылықты қалпына келтіру ол – қоршаған ортаның функцияларын қалпына келтірудің өзі, баланс болмаса – әрі қарайғы ойран болмақ. Жекелеген бастамаларға баға беріп жатқым келмейді – біртұтас тәсіл болуы тиіс. 

 - Биоалуандылықты қалпына келтіру – қымбатқа түсетін сүйсіну. Ұғынусыз қаламыз-ау деп қорықпайсыз ба: құрметтілерім, ақшаны дұрыс жұмсамай отырсыңдар демей ме? 

- Иә, бәлкім, біз, экологтар, - сәл эмоцияға берілгіш адамдар шығармыз, және де бұл бізді техникалық және экономикалық прогреске қарсы тұрушылар ретінде қалыптастыратын болар. Бізге қатысты айыптауларды естуге болады: олар Пржевальский жылқысын көргілері келеді, бірақ адамдардың үйінде арзан электр жарығы болғанын қаламайды дегендей. Бірақ біздің міндетіміз экономикалық дамуға әсте қарсы тұру емес. Қайта, егер біз әлдебір табиғи нысанның функцияларын қалпына келтіретін болсақ, онда сәл жоғарыда айтып кеткен экономикалық пайданың дәл өзін аламыз. Мысалы, Оңтүстік-Шығыс Азия, Африка елдерінде біздікіндей әдемі қалалар бар. Бірақ егер сіз олардан 50-60 километрге ұзап шықсаңыз – ол жақта сондай табиғат... Сіз өз заңы бойынша, балансты сақтау және өзін-өзі ұдайы өндіру заңдары бойынша тіршілік кешіп жатқан пәк табиғаттың сізге не бере алатынын өз көзіңізбен көре аласыз. Ал бір кездері Орталық Азия өңірінің елдері де дәл сол биоалуандылық жағынан әлемнің әдемі мекендерінің бірі болған жоқ па еді. Біз экономикалық тұрғыдан үлкен серпіліс жасай отырып, табиғатты құртып алдық. Оны балансқа келтіру керек. Және егер Сіздің еске салып өткен айыптауларды Біз өзімізге қатысты естігіміз келмесе, біздерге экологтар мен экономистер бірін-бірі түсінетіндей тілде сөйлесіп үйрену керек. Және ол – ОАӨЭО міндеттерінің біреуі. 

- Соңғы уақытта бізде «жасыл» экономика дейтін нәрсе туралы өте көп айтылуда. Орталық Азия елдерінде оның бар әлеуетін Сіз қалай бағалар едіңіз? 

- Айтпақшы, «жасыл» экономика тұжырымдамасының мәнісі менің жаңа ғана айтып кеткен нәрсемде – табиғи ресурстарды қазіргі таңда байқалып отырған қарқынмен жұмсай отырып, ары қарай біз дами алмаймыз. Әлдебір шекке қол жеткізілді, лимит сарқылды деуге болады. Ілгергі экстенсивті даму қоршаған ортадағы орасан шығындарға әкеліп соғады, және де ол тек оның функцияларының ғана емес, экономикалық шығындар да. Балқып-шалқып тұрғаннан «жасыл» экономика туралы сөз қозғамадық дегендей ғой. Әлеуетке қатысты айтар болсақ, егер «жасыл» технологияларды жүзеге асыруға баяғыда кірісіп кеткен елдермен салыстырғанда, бізде расымен де ауқымды табиғи ресурстар бар. Бірақ біз оларды қалай іске жаратамыз? Мәселен, қандай да бір өнімнің белгілі бір бірлігін өндіруге біз энергияның үлкен мөлшерін жұмсаймыз. Ал негізі оның анағұрлым аз санымен амалдауға болады. Сондықтан энергоүнемдеуші, су үнемдеуші технологияларға көшу қажет екенін айтпағанның өзінде, бізге бірінші кезекте бар шығындарды қысқарту керек. Бізде болып жатқан нәрселерді тәртіпке келтіру керек бізге. Бізде табиғи байлықтың қол тимеген қорлары бар екеніне қарамау керек – бүгіннің өзінде мейлінше аз ысырапшыл болу керек. Тек тәсілдерді ғана емес, ділді де өзгерту қажет. Бұл біздің шаруашылық қызметті өте ұзақ уақыт бойы экстенсивті тәсілмен дамытып келгенімізге байланысты, ресурстар мағынаға ие болмады, бастысы – қойылған жоспарларға қол жеткізу. Енді бізге ресурстардың мән-мағынаға ие екенін түсіну керек: өндіріске ресурстар неғұрлым аз салынса, соғұрлым жақсы. Бұл көп жағынан саяси шешім. Және әлбетте, жаңғырмалы энергия көздері: жел, күн, суды пайдалану мүмкіндіктерін заңнамалық түрде бекіту қажет. Иә, «жасыл» энергия жанармайды жағу нәтижесінде алынатын түрге қарағанда қымбат болады. Және ол технологияларды жылжыту үшін, атап айтқанда, энергетикада, оларды әуелгі кезде субсидиялау қажет, және одан қорқып керек емес. Расында да, идея қымбат, бірақ уақыт өте келе оны пайдалану кезінде біз басқа табиғи ресурстардың айтарлықтай санын үнемдейтіндей деңгейге қол жеткізуге болады. 

- Энергетикадағы қымбатшылық туралы айта отырып, біздің ең амбицияға толы жобаларымыздың бірі – АЭС құрылысына тоқталмай кетуге болмайды. Сіз қалай ойлайсыз, қоршаған орта функцияларын сақтауға нақты түрде ешқалай әкелмейтін атом энергетикасының дамуына қаражат жұмсау қаншалықты ақылға қонымды? 

 - Атомдық және «жасыл» экономиканың дамуын қарама-қарсы қою аса орынды емес. «Жасылы» айтарлықтай көп уақытты талап етеді ол – жай ғана технологиялар емес, ол ойлаудың өзгеруі, мүмкін, ол буындар алмасып барып орын алатын шығар. 10-20 жылдан кейін адамзат ұрпағы қолда бар ресурстарды экстенсивті тәсілмен қолдану қаншалықты құрдымға апаратын жол екенін түсініп, әр ағашты, табиғаттың әр таза бұрышын бағалай бастады делік. Сонда қоғам «жасылға» айналады. «Жасыл» экономика туралы бір адам айтатын болса – ол жеткіліксіз, 10 – бұл енді жақсырақ, ал жалпы бұл үдерісті миллиондар қолдауы тиіс. Бірақ ол кезге дейін бізге дәстүрлі, соның ішінде атом энергетикасын дамыту қажет. Әрине, бұл жерде бірінші кезекке қауіпсіздік шығады, бірақ бұл мәселе – мамандарға. Техникалық деңгей оны қамтамасыз етуге мүмкіндік береді деп ойлаймын. Адамдар білуі үшін, жұртшылыққа қолжетімділік беру де маңызы аз емес фактор. Атом энергетикасы өз кезегінде қоршаған ортаға үлкен залал әкелетін электр көзін алу түрлерін жоюға мүмкіндік береді. 

 - Әңгімеңізге рақмет.

adimage