Г. МАРЧЕНКО: ҰЛТТЫҚ БАНК ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТАНЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫ МЕН ОТАНДЫҚ ӨНДІРУШІЛЕРГЕ ҚОЛАЙЛЫ ОРТАНЫҢ САҚТАЛУЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ САЯСАТЫН ЖАЛҒАСТЫРА БЕРЕДІ

 

 Алматы. 9 наурыз. ҚазТАГ – Игорь Киндоп. Қазақстан дағдарыстың ауыр кезеңін сәтті бастан өткеріп, шикізат тауарларына деген қолайлы коньюктураның арқасында экономикалық өсуді көрсетіп отыр. Дегенмен экономика тұрақсыз және теңгермеген қалыпта қалып отыр, әсіресе сыртқы әсерлерге қатысты.  Қуат көздеріне деген бағаның көтерілуі инфляцияның артуына әкеледі, ал ол өз кезегінде, қарыз алу нарығындағы ставка мөлшерінің артуына әкеліп, тағыда банк секторына соққы болады. Осы тақырыпта біз ҚР Ұлттық банк төрағасы Григорий Марченконы сұхбатқа тартқан едік.

 

- Григорий Александрович, үкімет қазақстандық экономика қалпына келу кезеңінде деп мәлімдеп отыр.  Өткен дағдарыстан біз қандай сабақ алуымыз керек? Мұндай жағдай келешекте қайталанбас үшін не істеуіміз керек?

 

- Қазақстан өнеркәсібінің өнім көлемінің 50%-дан астамы мұнай мен газ өндірісіне келеді, сондықтан біздің экономика айтарлықтай дәрежеде көмірсутектеріне деген сұранысқа және әлемдегі тауар нарығындағы бағаға байланысты. Ол өз кезегінде әлем экономикасына байланысты.  

Дағдарыстан біз алған негізгі сабақ, ол Қазақстанның әлем экономикасының динамикасына тәуеліділігінен арылу, ал ол шикізаттық бағыттан кетіп, теңгерілген экономиканы құруды қажет етеді.

Шикізаттық бағыттан кету үшін Қазақстан экономикасын әртараптандыруы тиіс, ал ол үшін экономиканың мұнай-газ саласына тәуелсіз өнеркәсіп саласын дамытуы керек. Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін Қазақстанда 2010-2014-ші жылдарға арналған ҚР мемлекеттік үдемелі индустриалдық-инновациялық бағдарлдамасы әзірленіп, жүзеге асырылып жатыр.  

 

- Шикізат бағасының әлемдік нарықта жоғары болуы әлем экономикасына қалай әсер етеді? Бағаның көтерілуі дағдарысқа қарсы деп бөлінген қаражаттың игерілу қажеттігімен, немесе, басқаша айтқанда, бүкіл дүниежүзіндегі қаржылық сектордағы өтімділіктің тым жоғарылығынан болып отыр. Бүгінгі байқалып отырған қалпына келу үрдісі шикізат бағасының тым қымбаттығымен тұншықтырылу сценариі қаншалықты орын алуы мүмкін?  

 

- Шикізат бағасының тым қымбаттығы дағдарыстан шыға бастаған әлем экономикасына қауіп төндіреді. Мұнай бағасының күрт қымбаттауы өнімдер мен өндірістік тізбегінде көмірсутектік шикізат түрлері бар қызметтердің қымбаттауына әкеліп, ол өз кезегінде инфляцияны шарықтатып жібереді. Көмірсутектерінің қымбаттауы әлем экономикасының өсу қарқынын тежейді. Мұндай бұрын да болған.

Қазіргі уақытта бағаның қымбаттауына, әлем экономикасының біртіндеп қалпына келуімен бірге Таяу Шығыстағы саяси ахуалдың тұрақсыздығы да әсер етіп отыр. Сондай-ақ, дағдарыспен күрес фонында сандық шектеуді жұмсартып, қайта қаржыландыру мөршерлемесін іс жүзінде нольге дейін төмендетуден пайда болған артық өтімділік те әсер етіп отыр.

Келешекте жағдай қалай болатынын болжау қиын, дегенмен алда қуат көздерінің бағасы одан ары өсетін болса, әлем экономикасының баяулау қаупі бар.

 

- Қазақстандықтар үшін биылғы жыл соңына теңге бағамы қандай болады деп күтуге болады? Сіз теңгенің күрт нығаюына жол бермеу керек дейсіз, бірақ макроэкономикалық барлық факторлар соған итермелеп тұрғандай. Сіз қандай да бағыт-бағдар қойып отырсыздар ма?  

 

- Шынымен де, қазіргі уақытта теңгенің айтарлықтай нығаюына фундаметальды себептер бар. Бұл ретте бағам динамикасына жасалған талдама көрсетіп отырғандай, ұлттық валюта девальвациядан соң екі жыл бойына тұрақты түрде күшейіп келе жатқанын көрсетіп отыр. Жақын аралықта осы үрдіс өзгере қоймас, керісінше, теңгенің одан ары нығаюына септігін тигізерлік факторлар күшейе түседі.

Теңгенің айырбас бағамына қатысты біз болжам айтпаймыз. Оның динамикасы көптеген факторларға байланысты. Экономикалық ахуалға байланысты теңгенің икемділігін арттыру мақсатында Ұлттық банк валюталық нарықтағы өзінің қатысуын одан ары төмендетуге тырысады және қажет болған жағдайда бағамның нығаюына және өзінің теңгермелік күйіне жетуіне  мүмкіндік бермекші.

Жалпы айтқанда, Ұлттық банк ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз етуге және отандық өндірушілер үшін қолайлы бәсекелстік ортаны сақтауға бағытталған саясатты ұстана бермекші.

 

- Ақша массасының азаюы ненің есесінен болады? Қаңтар-қарашада ақша базасы 3,2%-ға қысқарды. Қысқару Ұлттық банк шоттарындағы ақшаның төмендеуімен байланысты болды. Бұл дегеніңіз ЕДБ-лердің еркін өтімділіктері депозиттерден Ұлттық банк ноталарына және Қаржы министрлігінің тетіктеріне ауысты дегенді аңғарта ма? Немесе банктер бос қаражатты игере бастады ма?

 

- Шынымен де, 2010-шы жылы қарашада 2009-шы жылдың желтоқсанымен салыстырғанда ақша базасы 3,2%-ға сығылды. Ақша базасының сығылуының негізгі себебі Ұлттық банктің таза ішкі активтерінің төмендеуі, оның ішінде реттеуіштердің банк алдындағы қысқа мерзімдік ноталар бойынша міндеттерінің айтарлықтай артуымен байланысты болды.

Бұл ретте, 2010-шы жылы желтоқсанда ақша базасының ұлғаюы және бүкіл жыл бойына ол 5,0%-ды құрағаны байқалды. Аталған ұлғаю Ұлттық банктің таза сыртқы активтерінің артуымен байланысты болды.

Банктердің бос өтімділіктеріне келсек, соңғы кездері Ұлттық банктің тетіктерінде қордалаған осы көлем тұрақты деңгейде сақталып отыр. Банктер бос қаражаттарын игере бастады деп айтуға әзірге ерте.

 

- Банктер сатыла ма? Солай етудің қажеті бар ма? Бұған Ұлттық банк және Сіз, ҚҚА басқарма мүшесі ретінде, қалай қарайсыз? Қазақстан банктерінің актив сапасына қатысты не деуге болады? ЕДБ-лер үшін жұмыс істемей жатқан активтеріне қатысты қандай да ұсыныстар енгізу жоспарлануда ма?

 

 - Егер жеке меншік банктер туралы айтатын болсақ, онда банкті сату туралы шешімді тек оның акционерлері қабылдай алады және Ұлттық банк та, ҚҚА да, басқа мемлекеттік органдар да ол үдеріске араласуына құқығы жоқ. Тек меншік иелерінің құрамы өзгергенде активтер мен депозиттік базаның бір банкте (не банк топтары) шоғырлануы мен өз кезегінде банк қызметі нарығындағы бәсекелестікті бәсеңсіткен жағдайда, немесе банкті сатып алатын қаражаттың заңды екендігін растай алмаған жағдайда ғана ерекше болуы мүмкін.  

Қазақстандық банктердің активтерінің сапасына келсек, күмәнді және үмітсіз несиелердің көлемі жеткілікді деңгейде көп болып қалуда, банктердің несиелік белсенділігін де шектеп тұрған осылар. Қазіргі уақытта мүдделі мемлекеттік органдар активтердің сапасын арттыру және сәйкесінше, банктердің балансына қысымды төмендету бағытында жұмыс жүргізіп жатыр. Атап айтқанда, банктердің «жұмыс істемейтін», «уытты» активтерін сатып алатын ұйым құру мәселесі қарастырылуда. Алдағы уақытта бұл активтер нарықта сатылады немесе банктер оларды қайта сатып алады. Қазіргі стрестік активтер қорына ұқсастығына қарамастан, бұл ұйымның оған еш қатысы болмайды.

Бұдан басқа, банктердің баланстарын «жұмыс істемейтін» активтерін банктер өздерінің еншілес ұйымдары ретінде құратын арнайы қаржылық ұйымдарға беру арқылы тазарту жоспарланған.

 

 -KASE мен ҚҚА еуробондылардың қазақстандық эмитенттері Қазақстанда жалпы шығарылымдарының кем дегенде 20% орналастырғанын қолдайды. Сіздің пікіріңізше, бұл шара қаншалықты әділ? Мұндай шаралардың үлестік құралдарға қатысты қолданылып, қарыз қағаздарына қатысты қолданылмауы неліктен?

 

 - Ұлттық банк бұл шараларды толығымен қолдайды және мұндай ұсыныстармен бірнеше рет шыққан болатын. Бұл отандық құнды қағаздар нарығындағы өтімділікті арттыруға, қаржылық құралдардың санын көбейтуге және жалпы нарықты дамытуға бағытталған.

Сұрақтың екінші бөлігіне қатысты айтарым, ол ҚҚА-ның өкілеттігінде, мен оған жауап бермеймін.

 

 -Елімізде инвестициялық құралдардың жетіспеушілігі қатты сезілсе, неге эмитенттер құралдарды шетелдік биржаларда орналастырады? Мемлекеттік компанияларға сыртқы нарықтарда еурооблигациялар орналастыруға тыйым салу немесе қағаздарды тең мөлшерде шетелде және Қазақстанда орналастыру идеясына көзқарасыңыз қандай?

 

 -Құралдарды шетелдік биржаларда орналастырудың өз артықшылықтары бар. Мысалы, нарықтың тереңдігі мен ликвидтілігі, ал бұл өз кезегінде құралдың құны мен оның тартымдылығына лайықты баға беруге жол ашады. Бұдан басқа, шетелдік биржаларда орналастыру эмитент компаниясының қызметіне жаһандық баға береді. Сыртқы нарықтарға орналастыруға мүлдем тыйым салу идеясы жоғарыда аталған артықшылықтардан бас тарту керектігі себепті аса радикалды болып табылады.

 

 - Қазіргі уақытта зейнетақы жинақтау жүйесі қаншалықты тиімді? ЗЖҚ-ларда қыруар қаржы жинақталған, қорлардың инвестициялар бойынша кірістілігі инфляцияның жинақталған деңгейінен төмен. ЗЖҚ-лардың тиімділігін арттыру үшін қандай шара қажет? Мультипортфельдер жүйесін енгізу салымшылардың инвестициялық кірістерін арттыруға көмектесе ме? ЗЖҚ секторында жаңа реформалар жүргізу қажет пе?

 

 - Қазақстандағы зейнетақымен қамтамасыз ету жүйесінің негізіне азаматтардың өз бетімен жинақтайтын зейнетақы жинақтарын сақтап, көбейту алынған, бұл жүйе тиімді болып табылады және реформалауды қажет етпейді. Бүгінгі күні зейнетақы жинақтау жүйесінде туындап отырған мәселелер көп жағдайда қаржы нарықтарындағы тұрақсыздықтың теріс әсерінің және еліміздегі қор нарығының дамымағандығының салдары және лайықты кірістілікті қамтамасыз ететін қаржы құралдарының жоқтығының салдары болып табылады.

ЗЖҚ инвестициялық кірісінің Қазақстанда қалыптасқан инфляция деңгейіне сәйкес келмеуіне қатысты ЗЖҚ-лардың бес жылдық кезеңдердегі нақты кірістілігін қарастырғанда, 2007 жылдың қорытындысы бойынша инфляцияның ең жоғарғы көрсеткіші - 18,8% ескеріледі.

Алайда 2007-2008 жылдары инфляциялық қысымның күшеюі бірнеше жылға созылған фундаментальды факторлардың әсерінен ғана емес, аса қатерлі сыртқы факторлардың ықпалынан болды.

Сыртқы қауіптердің жоқтығына және фундаментальды факторлар тарапынан инфляциялық қысымның аз болуына байланысты, 2011 жылы инфляция 6-8% деңгейінде болжанып отыр.

Қазіргі уақытта зейнетақы активтерін инвестициялаудың стратегияларын әзірлеуге мүмкіндік бермей отырған қаржы құралдарының қажет көлемінің жоқтығын, қор нарығының ликвидті еместігін, сондай-ақ, консервативті портфельді енгізу зейнетақы жинақтаушы қорларындағы міндетті зейнетақы салымдарының сақталуын қамтамасыз ету бойынша кепілдіктерді төлеуге бюджет шығындарын инфляцияның деңгейін ескергенде міндетті зейнетақы салымдары көлемінде арттыруға алып келетінін ескере отырып, консервативті инвестициялық портфельді 2012 жылдан, агрессивті инвестициялық портфельді 2015 жылдан бастап енгізу туралы шешім қабылданды.

Радикалды реформалар қажет емес, бірақ ауыр еңбекке қатысы бар секторларда болса да, ЗЖҚ-ларға корпоративтік салымдарды міндетті қылу мәселесін шешу керек.

 

Сұхбатыңыз үшін рахмет!


adimage