Игорь Киндоп: Матаевтың үстінен болатын сот процесі батыста қайтадан дүрлік тудырады

Киль. 18 шілде. ҚазТАГ – Қазақстан журналистер одағының төрағасы Сейтқазы Матаев пен оның ұлы Әсеттің ұсталуы, одан соң қамауға алынуы шетелдік баспасөзде кеңінен талқыланды. Оларға Еуропарламент депутаттары, бірқатар халықаралық құқық қорғау және журналистік ұйымдары қолдау көрсетті. Мемлекеттік органдардың БАҚ-тарға көрсетіп отырған қысымдары, мемлекеттік тапсырыс беру арқылы баспасөзге бақылау жасап отыруы және жағдайды қалай өзгертуге болатындығы туралы Қазақстанның бірқатар редакцияларында жұмыс жасаған, ал қазір Германияда оқып жатқан Игорь Киндоп немістердің novastan.org. порталына берген сұхбатында ой бөліседі.


- Игорь, сен ұзақ уақыт Қазақстанда журналист болып жұмыс жасадың. Сенің тәжірибеңде мемлекет БАҚ-тарға қысым көрсету әрекеттері болған ба еді? Сол туралы айтып берші. Жалпы Қазақстанда БАҚ-тарға бақылау жасала ма және ол қандай түрмен жүргізіледі?


- Өзімнің тәжірибемде, қазақстандық бір газетке редактор кезімде БАҚ-тарға еш уақытта мемлекеттік қатаң қысым көрсетуін байқаған емеспін. Газеттегі ақпарат комитетімен және басқа да мемқұрылымдармен болған қарым-қатынастар ҚазТАГ-та да болған болар. Маңызды түрде атап өтерлігі мен ҚазТАГ келісімшарттарына ешқандай қатысым болмағаны және менде ол қандай келісімшарттар екендігі туралы түсінігім де болған емес. Ол тендер арқылы ақпарат комитеті берген қандай да ақпаратты жариялап тұруға қатысты болған болар деп болжаймын.
Ол кездері мен мемлекет тарапынан БАҚ-тарды қолдау тетігі болдым, себебі 2007 жылы бүкіл экономикаға соққы болған және бүгінге дейін жалғасып келе жатқан дағдарыс жарнама нарығына қатты соққы болды және оны қатты сығып тастады. Көптеген БАҚ-тар шығынды болды. Және де БАҚ-тарды қолдау, оның ішінде оларға бақылау жүргізіп отыру үшін де немесе БАҚ-тарға ықпал ету үшін олар осы тетікті іске қосты. Бұл тетікпен мемлекет ақпараттық қолдауға ақша берді, ал БАҚ-тар (БАҚ-тардың басым көпшілігі екеніне сенімдімін) осы материалдық тетікті пайдаланып, өздерінің таспаларында қандай да материалдарды жариялап отырды.


- Сенің жеке басың редакциялау проблемасына ұрынған кезің болды ма, айталық, сен бір нәрсені жариялағың келгенде саған жариялатпай қойған кездер?


- ҚазТАГ журналисті кезімде өз тәжірибемде мынаны жазуға болады, ал мынаны жазуға болмайды деген сияқты ешқандай тыйым салу немесе ұсыныс білдірумен ұшырасқан жоқпын. Ал меніңше, бұл көптеген редакцияларда үйреншікті нәрсе секілді. Мысалы, 2009 жылы, ұмытпасам, сол кездегі қаржылық қадағалау агенттігі «Альянс банкті» барлық акцияларын 100 теңгеден сату арқылы мемлекетке қайтармақшы болды. Банкте жеке акционерлер жеткілікті еді. Мен сол кезде минотритарлық акционерге шықтым, ол сол жағдайға өте наразы болған еді. Ол басқа да миноритарлармен «Альянс банкті», «Самұрық Қазынаны» және қаржылық қадағалау агенттігін сотқа берді.
Ол кезде мен ҚазТАГ қызметкері едім, ол оқиғаны біз бен тағы бір газеттен басқа ешкім де жазбады. Және мен ол неліктен екенін білемін. «Альянс банктің» жаңа медежменті газеттерден ондай ақпарат жазбауын сұрап, орнына айырбас ретінде жарнамалық бюджет беретін болып уағдаласып жатты. Ондай әрекет ҚазТАГ-қа да жасалған болар, бірақ мен ол туралы білмедім. Ал маған ол оқиғаны жазуға ешкім де тыйым салуға әрекеттенбеді. Ол мысал шын мәнсінде ҚазТАГ агенттігінің жұмысын сипаттайды – мейлінше тәуелсіз және мейлінше бейтараптық.


- Соңғы кездері ҚазТАГ агенттігінің бас директоры мен Қазақстан журналистер одағының төрағасы Сейтқазы Матаевтың айыпталғаны туралы ақпараттар көп айтылып жүр. Сен көп уақыт Сейтқазы мен Әсетпен бірге жұмыс жасадың. Айтшы олар қалайша осындай жағдайға душар болды?

- Сейтқазы Матаев пен оның ұлы Әсет әр кез бейтарап фигуралар болатын. Өзімнің тәжірибемнен білетінім, Сейтқазы әр кез өзінің жұмысында, ұстанымында бейтарап және тәуелсіз болатын. Сол себептен, бәлкім, қандай да терең саяси үдерістердің фонында ол дәл қазір қысым көрсету керек тұлға болып қалған шығар. Себебі ол – танымал журналист, Қазақстан журналистер одағының төрағасы және де ол қандай да саяси топ элиталарға бағыныңқы емес. Бәлкім, осы жағдай қысым көрсетілуінің бір себебі болар. Бірақ нақты себебі неде екенін мен айта алмаймын. Екінші жағынан, Матаевтың ұсталуы мен қамауға алынуы шетелде қандай резонанс тудырғанына қарап таң қалдым. Ондай реакциямен менің серіктестерім алғаш рет ұшырасып отыр, осындай реакцияны жер мәселесі де, Ақтөбедегі оқиғалар да, сыра королінің (Тоқтар Төлешов – ҚазТАГ) мемлекеттік төңкеріс жасамақ-мыс деген оқиғасы да тудырмаған еді. Журналистерді қорғап Еуропарламент депутаттары, халықаралық құқық қорғау және журналистік ұйымдар бас көтерді.
Сондықтан журналистердің үстінен болатын сот процесі тағы да шу тудырады. Түсінесіз бе – батыста баспасөз Үндістанның қасиетті сиыры секілді. Оған тию, оның үстіне қудалау – өзіңе бәле. Батыстың ерекшелігі сол, ол сөз бостандығын адам өмір сүрмейтін Антарктидада да қорғауға дайын. Осындай принциптік көзқарас олардың қанында бар.
Егер билік елде қандай да орнықты және түсінікті жағдай қалыптассын десе және қандай да наразылық көңіл күй дамымасын десе, онда қазақстандық билікке С. Матаевты қудалау мүлдем тиімсіз. Ол Қазақстанға имидждік тұрғыдан да, инвестиция тарту тұрғысынан да мүлдем қымбатқа түсіп кетуі мүмкін. Егер елде сөз бостандығына қатысты проблемалар болса, оларға ешкім де капитал салмайды.
Бұл ретте айта кетерлігі, С. Матаев билікпен әр кез бейтарап болған. Шынын айтқанда, ол өз көзқарасын ашық айтып, баспасөзді қорғауды өзінің азаматтық ұстанымым деп есептейтін. Әрине, ондай шешім билікке онша ұнамайтын. С. Матаевқа кәсіби жұмысы жағынан тиісу ақылсыздық болар еді, сондықтан ондағы қаржылық және салыққа қатысты жақтарынан түйткілдер табу керек деп шешсе керек. Ол посткеңестік тәжірибеде үйреншікті тәжірибе, бірақ ондай еуропалық елдерде, атап айтқанда Германияда мүмкін емес.
Шын мәнісінде С. Матаев – ол тек көрнекті қоғам қайраткері ғана емес, сонымен қатар БАҚ саласында жұмыс жасай алатын менеджер де. Оның алаңын саяси процеске қатысушылардың барлығы да пайдалана алатын, сондықтан онда биліктен тәуелсіз адам ретіндегі салмағы бар. Бірақ мен осы қалыптасқан жағдайда мемлекеттің БАҚ-қа жасаған қысымы деп қарастырмаған болар едім және менің білуімше, ҚазТАГ та ондай болжамды қарастырып отырған жоқ. Бұл билік басындағы жекелеген мемлекеттік тұлғалардың қолының шаруасы сияқты. Олар әкімшілік ресурстарды пайдалану керек деп шешті. Ондай еуропалық шенеуніктердің басына кірмейді. Егер ондай жағдай көпшілік назарына іліксе, батыста мүлтіксіз ереже бойынша – ол отставаға кетіп, кейін сотқа тартылған болар еді.

- Демек, Қазақстандағы БАҚ-тар еш қорғалмаған болып шығады ғой. Кез келген күні келіп, кез келген журналисті айыптауға болады екен ғой?

- Осы болған оқиға Қазақстанда БАҚ-тар мен журналистердің қорғаусыз екенін көрсетеді. Кез келген БАҚ құрылтайшысы мен жеке меншік иесін қолынан ұстап, ол мемлекеттік тендермен алған қаражатқа жариялануы тиісті ақпаратты жабық түрде (ақылы оқитын етіп!) жариялағаны үшін немесе газеттерді тегін таратпағаны үшін айыптауға болады екен. Ол мүлдем ақылға симайтын талап. Бір жағынан Қазақстанда БАҚ-тар мемлекетке онша кедергі келтірмейді, әсіресе егер осындай мейнстримдік БАҚ-тар үшін жазылмаған тәртіп ережесін ескерсек, олар өздерінің ұстанымын жүзеге асыруға тырысады деуге келмейді. Олардың көбі мемлекет жүргізіп отырған саясатқа, оның ішінде ақпараттық саясатқа да бейтарап қой.

Ал неге кедергі жасамайды?

- Қазақстандық журналистиканың басты проблемасы – кәсібиліктің азғантай ғана пайызының болуы. Кәсіби журналистер жақсы БАҚ-тың негізі бола алады, ал Қазақстанда журналист кәсіби бола бастаса, ол бірден баспасөз қызметіне немесе маркетиингке кетеді. Осылайша еліміздегі журналистика кадрларын жоғалтуда. Бұл жағдай, негізі, өте жұмсақ, және мемлекетке ешқандай да қысым көрсетпейді, себебі ол қысымды көрсететін ешкім жоқ. Ал шындықты тек шындықты ғана айтып, аз ақша тапқысы келетін журналистер жоқ. Барлығы да ақша тауып, жақсы өмір сүргісі келеді.

- Иә, редакция мүдделі тұлғалардың сырттай қаржыландыруына не үшін келісетінін түсінуге болады, кез келген БАҚ-тың басшылығы, егер біз орташа статистикалық журналисттің жалақы көлемін ескерер болсақ, бірінші кезекте өзінің қызметкерлерін қаржыландыру туралы ойлайды. Бірақ сол баға үшін ол жариялап отырған мақаланың жалған не рас екенін оқырман айыра ала ма? Себебі егер біз неміс публикасымен салыстырар болсақ, онда редакция ең алдымен оқырманға бағыттайды, ал оқырман төреші рөлін атқарады. Қазақстандық оқырман шыбынды котлеттен айыра ала ма?

- Жоқ деп ойлаймын. Ол оқырман, былайша айтқанда, азғырылмаған. Оқырманда жай ғана сапалы және жақсы журналистика мен өте жақсы сараптама жоқ. Оған көбіне талданған секілді бір пікірді тықпалайды. Міне осылайша БАҚ-ты арбайды, және осы сарапшылар тарапынан оқырмандарды арбайды. Бұл ретте қазақстандық БАҚ-қа кәсібиліктің жетіспеушілігі маңызды сәт болып отыр, және осы жетіспеушілікке оқырмандардың өздері де қатты үйреніп кеткен. Алайда айта кету керек, сапалы сараптама пайда болған сәтте, оны нарықтың басқа қатысушылары секілді, оқырмандардың өзі де бірден байқайды. Сондықтан Қазақстандағы оқырман қарапайым адамға арналған ақпаратты атүсті етіп беруге үйреніп кеткен.

- Үйренген бе әлде үйретілген бе? Мүмкін, тарихи өткеніне байланысты оқырман жай ғана ақпаратты айыра алмайды немесе айыруды білмейді, сондықтан әр мәселеге сын көзімен қарайтын шығар?

- Әрине, оның да болуы мүмкін. Біз, өкінішке орай, қазақстандық БАҚ-тағы пікірлердің шашыраңқылығын байқай алмаймыз. Бірақ сонда да мұны журналистердің кәсіби еместігімен байланыстырамын. Мүмкін бұл даттау секілді болып естілер және кейбір әріптестерім маған өкпелер, десек те бұл еліміз үйреніп кеткен сондай ішкі проблема. Бір жағынан оны түзету бәрінің бірдей қолынан келмейді. БАҚ-тағы жақсы басшылар оның проблема екенін түсінеді, және сапалы журалистті, маманды табу өте қиын. Және бұл пікірлердің көп шашыраңқылығының жоқтығымен байланысты. Мақаланы қалай жазуға болады? Мамандарға, сарапшыларға қоңырау соғып, олардың пікірін білуге, мәселені тереңінен зерттеуге, ғылыми мақалаларды, кітаптарды оқып, процестің негізін талдауға, өз әріптестеріңнің бірнеше мақаласын оқуға, оларды қайта жазуға, құрастырып, басқа мақала алуға болады, не істеген оңай - ол анық. Ол эксклюзивті ақпарат және талдамалы публицистика болуы керек. Сәнге айналған мынадай сөз бар – контент, басқа БАҚ-та жоқ түсінікті логикасы мен сенімді фактісі бар өзіндік мазмұнды контент. Оны әрқашан Қазақстанда да, Германияда да бағалайды.
Және мақалаға аз төленуіне орай, оны құрастырып жаза салған оңай. Мақала сапасы деген түсінік мүлде жоқ. Егер алып қарайтын болсақ, онда сапалы мақала да құрастырылған мақала секілді бағаланады, яғни еңбегің үшін алған төлемде ешқандай айырмашылық жоқ. Және бұл біздің журналистиканың ең үлкен проблемасы, ал оқырман шын мәнінде процестен тыс қалады.

- Бұл жағдайды ғаламтор өзгерте ала ма?

-Егер адам ақпарат алуды мақсат етсе, онда ғаламтор, әрине, мықты ақпарат көзі және керек, мүмкін, ең сапалы ақпаратты алуға мүмкіндік беретін де шығар. Басқа жағынан, оқырман шын мәнінде де сапалы ақпарат алуға қызығып отыр ма? Осылай алып қарасақ, орыс тілінде контенттің өте көп болуына орай, ресейлік БАҚ, әрине, сапасы мен контентке қол жетімділік тұрғысынан көш бастап тұр. Оған мысал, қазақстандық тұрғындар арасында қандай да бір ресейлік тақырыпқа айтылған пікірдің көптігі. Ол публика қазақстандық БАҚ-қа бара ма? Күмәнім бар.
Тағы ұмытпау керек нәрсе, Қазақстанда тұрғындардың көбі қазақстандық сайттарға кіргісі келмейді немесе кіре алмайды, себебі ресейлік сайттарды ұнатады және осылайша қазақстандық ақпараттарды алмайды. Мен шын мәнінде орыс және қазақ тілдерінде сапалы қазақстандық БАҚ-тың пайда болғанын қалаймын. Ғаламтор бірдемені өзгертер деген үмітім де бар. Және аталмыш аспектіде нақ сол қазақтілді ғаламтордың дамуы, қазақ тілді жақсы сарапшылардың шығуы бірдемені өзгертуге мүмкіндік береді. Ол үшін, әлбетте, уақыт керек...

adimage