KASE вице-президенті Андрей ЦАЛЮК: ОТАНДЫҚ ҚОР НАРЫҒЫН ДАМЫТУ ҮШІН МЕМЛЕКЕТТІҢ БЕЛГІЛІ БІР ПРОТЕКЦИОНИСТІК ШАРАЛАРЫ ҚАЖЕТ

 

Алматы. 30 қараша. ҚазТАГ - Асхат Ахметбеков. Қазақстанның қор нарығында бетбұрысты жағдай, «ақиқат анықталатын сәт» туындады. ҚазТАГ агенттігіне сұхбат берген «Қазақстандық қор биржасы» АҚ вице-президенті Андрей Цалюк қазір біз бастан өткеріп отырған кезең отандық нарықтың басқа бағытпен дамитынын білдіретінін айтты. Қор нарығының алдағы өмірі бұл кезеңнен қалай өткетінімізге байланысты.

 

- Андрей Юрьевич, соңғы бірнеше жылдың ішінде KASE -де листинг алған 32 компания дефолт жасады, ал 22-сі листингтен шығарылды. Кейбір сарапшылардың пікірінше, биржаға қатысушылардың тағы 20%-ға жуығы дефолтқа баруы мүмкін. Бұл мүмкін бе, қалай ойлайсыз?

 

- Бүгінгі күні нарықтардағы жағдайдың бірқалыпты емес екенін ұмытпайық. Соны ескерсек, дәл қазір Еуропа мен Құрама Штаттарда болып жатқан оқиғаларға назар аударсақ, алдымызда әлі талай қызық күтіп тұр. Егер даму жаман сценарий бойынша өткен, Қазақстанға теріс әсері болады. Бұл негізінен қазақстандық экспорттың басты баптарының бағаларының арзандауына алып келеді. Қазір олардың бағасы, ең алдымен мұнай бағасы Қазақстан үшін қолайлы. Бірақ бұл мәңгілікке жалғаспайды. Әлемдік рецессия біз шығаратын шикізатқа сұраныстың құлдырауына алып келуі мүмкін.

 

- Демек, дефолттардан құтыла алмаймыз дейсіз бе?

 

- Бұл жағдайда дәл солай. Бірақ 20% дегеніңіз... меніңше... қалай айтсам болады... негізсіз түрде тым әсіреленген сияқты. Мұны болжауға болмайды. Бұған қоса, бірінші кезекте, бұл - маңызды жұмыс, екіншіден, ондай болжамдардың сәйкес келуі өте төмен. Сондай қандай кезеңді айтып отырсыз? Егер 2012 жыл туралы болса, 20% - тым көп.

 

- Дегенмен, биржа өз эмитенттеріне талдау жасап, ертең сыртта қалып қоюы мүмкін компанияларды анықтауға жақын қалған шығар? Әлде олай емес пе?

 

- Иә, шынымен де биржа бұл бағытта жұмыс жүргізеді. Листингтік компаниядан жаңа құжат келген сайын ол құжатқа талдау жасалып, компанияның дамуындағы жаңа тренділерге қатысты сәйкес қорытынды шығарылады. Кейде БАҚ-тағы ақпаратқа немесе басқа мәліметтерге негізделе отырып, биржаның өзі құжаттарды сұрайды. Егер қандай да бір алаңдаушылық болса, мониторинг бөлімі листинг департаментінің тиісті мамандарының назарын «жағдайы нашар» компанияға шоғырландырады. Егер бұл жерде листинг талаптарын орындамау болса, Листингтік комиссия үшін қорытынды жасалып, оның шешімі болса, ақпарат халыққа, аталған компанияның инвесторларына, акционерлеріне жарияланады.

Қысқаша айтатын болсақ, біз бұл туралы білеміз, бірақ уақыты жеткенше айтпаймыз.

 

- Бұл түсінікті. Ел қор нарығының қазіргі жағдайын қалай сипаттайсыз?

 

- Оның жағдайы керемет. Бұл жағдай тек жақсы бағытта ғана өзгеруі мүмкін. Ал егер шынын айтатын болсақ, біздің қор нарығымыз маңызды өзгерістердің алдында тұр.

Дағдарыс реттеушілерді қосқанда, барлық қатысушыларды көп нәрсеге басқаша қарауға итермеледі. Ойын ережелеріне елеулі өзгерістер енді. Елеулі. Бұл өзгерістер кәсіби қатысушылар бизнесінің мүдделерімен үнемі сәйкес келе бермейді. Бұл биыл 36% жоғалтқан акциялар нарығының құлдырауы жағдайында болып жатыр. Жылына 40% дегеніміз елеулі көрсеткіш. Ал бізде құлдырап жатқан нарықта табыс табуға мүмкіндік беретін құралдар жоқ.

Мемлекеттік құнды қағаздар (МҚҚ) нарығындағы кірістілік төмен, қағаздар да көп көлемде шығарылмайды. Корпоративті облигациялар нарығында өте ірі квазимемлекеттік компаниялардың жағдайы ғана жақсы. Ұсақ компаниялар үшін бұл өте қымбат, сенім дағдарысы деген тағы бар, дефолттардан кейін ес жинап үлгермегендер көп. Ал банктік несиелеу өте баяу дамып отыр.

Бұл айтқандарымның бәрі қазір қазақстандық қор нарығына инвестицияланған капиталдан қанағаттандыратын нәтиже алуға мүмкіндік бермейді. Ал пруденциалды реттеу нарықта жұмыс істейтін компанияларды капиталдандыруды талап етеді. Сонда тұйық шеңбер шығады.

 

- Жағдай мәз емес....

 

- Мысалы, құнды қағаздар нарығына ликвидтілік ауадай қажет. Яғни қағаздар белсенді түрде саудалануға тиіс. Сонда инфрақұрылым табыс таба алады. Ликвидтіліктің провайдерлері қызметін үнемі маркет-мейкерлер - тар спрэдтерді ұстай алатын брокерлер атқаратын. Баға мен осы спрэдтерді ұстап тұру үшін маркет-мейкердің қолында көп қағаз бен көп ақша болуға тиіс. Бірақ реттеушінің пікірінше, Қазақстан үшін орта несиелік рейтингі жағдайында есепшотта эмитенттердің көп қағазын ұстау өте қауіпті, өз капиталымыз жеткіліксіз, ал маркет-мейкердің биржадағы міндеттерін атқару үшін ғана ақшаны есепшотта ұстау тиімсіз. Банктік депозиттің өзі көбірек кіріс береді.

Бұл капиталдың нарықтан кетуіне себеп болатын бір мысал ғана. Ондай мысалдарды көптеп келтіруге болады.

 

- Нәтижесі қандай?

 

- Нәтижесі? 2007 жылы KASE-де акциялар бойынша $11-12 млн соманың мәмілесі болса, қазір жарты миллионға әрең жетеміз. Ол кезде биржадағы барлық мәмілелердің көлемі миллиард доллардан артылатын, қазір 500 миллионнан әрең асады. Листингтік компаниялардың саны төмендеп барады, бұл үрдісті әзірге тоқтату мүмкін емес, бірақ іс жүзінде құлдырау біраз тоқтаған сияқты.

Мен жоғарыда ойын ережелерінің қатты өзгергенін айттым. Бұл өзгерістерді жалғыз реттеуші енгізіп отырған жоқ. Біз де енгізіп жатырмыз. Соңғы үш жылда біз алдағы 10 жылдағыдан да көп енгіздік. Олардың басым бөлігі биржаның және нарыққа қатысушылардың кірістерін көбейтіп отырған жоқ. Бірақ бұл өзгерістер қажет. Бірақ оларды нарық көп ақша әкеліп, көп мүмкіндіктер бергенде жасаған жақсы болатын еді.

 

- Дер кезінде дейсіз ғой … 

 

- Иә. Іске асыру да оңай болатын еді. Бірақ контрциклдық реттеу - біз үшін әзірге қолдана алмайтын мүмкіндік.

 

- Демек жағдай шынымен де мәз емес екен ғой?

 

- Қазақстандық қор нарығы қазір өзгерістерге алып келетін нүктеде тұрғанын айтып отырмын. Оның жойылуы мүмкін емес, ол өзгеруге тиіс.

 

- Қандай?

 

- Қауіптер-менеджментін қайтадан түсіну брокерлерді, зейнетақы қорларын, банктерді, биржаны басқаша жұмыс істеуге итермелейді. Олар қазірдің өзінде жұмыс бағытын өзгертті. Нарықтың сенімділігі артады, теріс мақсатта пайдаланулардың, мысалы зейнетақы активтерін теріс мақсатта пайдалану оқиғалары азаяды. Дефолттар, орындалмаған мәмілелер, қате бағаланған активтер және т.б. азаяды. Егер қазақстандық брокерлер өз функцияларын тиімдірек атқара алмаса немесе атқарғысы келмесе, өкінішке орай, оларға өз алаңдарында ресейлік және шетелдік әріптестерімен бәсекелесуге тура келеді. Құнды қағаздар эмитенттерінің қаржы консультанттары листинг бойынша әріптестер ретінде жауапкершілік көтереді. Облигация ұстаушылардың өкілдері институты да кеңінен пайдаланылуға тиіс. Нарықта бөлшек инвесторлар жұмыс істеуге тиіс және олардың саны да көп болу керек. Тағы да сол сияқты.

Мұның бәрі - бос сөз емес, бұл қазір жүзеге асырылып жатқан жобалардың нәтижесі. Олардың жүзеге асырылуы Еуропа мен АҚШ-тағы белгісіздің кезеңімен сәйкес келгені өкінішті, бұл бізге кедергі келтіріп отыр.

 

-Демек, дәл қазір ақиқат анықталатын сәт туындап отыр? 

 

- Солай деп ойлаймын. Жоғарыда айтылғанға қарап. Мұны қайғылы жағдай деуге келмес. Біз бүгін Эмитенттер форумында жаңа қазақстандық нарықтың жаңа әлеуетін көрдік. Дағдарыс қайта құруды талап етті, ол аяқталып қалды. Ресейліктер біздің нормативті базаға, инфрақұрылымымызға бекер қызығып отырған жоқ. Бұл еті өсіп кететін сүйек сияқты, бейнелеп айтқаныма кешіріңіз.

Бірақ әлем нарықтарының конъюктурасы ақиқат сәтін белгісіздік кезеңіне айналдырып отыр.

 

- Осы кезең қанша уақытқа созылады?

                                         

- Егер қазір АҚШ пен Еуропадағы белгісіздік оң болып шешілген болса, нарық тез алға жылжып, бұл кезең де өтіп кетер еді. Себебі жаңа тетіктер толық жұмыс істеуі үшін қаражат керек. Нарықтың құлдырап бара жатуы ақшаны да, оптимизмді де бере алмай отыр.

 

- Оқиғаларға қарасақ, белгісіздік жағдай бір-екі жылға, бес, бәлкім алдағы оншақты жылға да созылуы мүмкін.

 

- Сіз көріп отырсыз ғой, барлық халықаралық формударда айтатыны: болжауы қиын құбылмалық – бұл бізді бір-екі жыл емес, одан да көп уақыт сергелдеңге салатынына үйренетін кез келген сияқты.

 

- Андрей Юрьевич, десек те, қашан жаңартылған қор нарығына өту болады?

 

- Мен ескертемін, менің барлық айтып отырғаным, менің жеке ойларым. Бәлкім көбі мені түсінбес, және менің ойларммен келіспес. Мен нақты бір мерзімді айта алмаймын, өйткені ол есуастық болар еді. Бірақ Еуропа мен АҚШ-тағы жағдай нашар жағына қарай шешілмей, онсыз да көптен бері болып тұрғандай, бір белгісіздіктен екінші белгісіздік жаққа ауып тұратын болса, онда құрылыс жұмыстары үшін кем дегенде әлі екі-үш жыл өтуі керек. Егер қарыз дағдарысы шешілетін болса, біз халықтық ІРО толқынында шарықтап кетеміз. Ал егер... жаман жақты айтпай-ақ қояйық. Қазақстан қазір өзінің резервтері мен байсалды саясатының арқасында көп жағдайдан сақталған десек те, оңай болмайды.

 

- Сіз жоғарыда айтқан жаңа нарықты құру осы «халықтық» ІРО-ны құрумен, ЗЖҚ шығуымен байланысты емес па?  Себебі дәл осы зейнетақылық қорларға, олар серпіліс, дамуға күш береді деп үлкен үміт артылған болатын...

 

- Біз (биржа) «халықтық» ІРО-ға дейін өз бөлігімізді орындап қалуға тырысудамыз. Басқаша айтқанда басқаларға – брокерлерге, депозитарилерге, инвесторларға көмектесуге тырысамыз. Алғашқы компания шыққанша сәтті жібермей, үлгеріп қалу өте маңызды. Біз бұл жерде өтімділікті арттыру бойынша өзіміздің стратегиялық міндеттерімізді шешудеміз. Біз кешенді шаралар атқаруымыз керек. Сонда ғана біздің шараларымыз, «халықтық» ІРО мен Қазақстанның несиелік рейтингінің артуы нарықтың дамуына синергетикалық әсер береді. Бірақ барлығы да бізге байланысты. Біздің көптеген стратегиялық жоспарларымыз реттеуішпен, заң шығарушылармен жәй ғана байланыспаған. Ол Астананың нарықты қолдауға деген ұмтылысымен да байланысты. Бұл жобалардың табысты болуы аталған факторлармен анықталады.

 

- Ал егер «халықтық» ІРО сіздің үміттеріңізді ақтамаса ше?

 

 - Қор нарығы қазір қандай болса, сондай. Бірақ біз оны «қыздырмақшымыз». Біз қазір оны қалай істеу керектігін білеміз. Ең негізгісі оған қажет іргетас құрылды. Репо нарығындағы тәуекелдікті басқару жүйесі түдбегейлі түрде қайта қаралып және негізгі әлемдік стандарттарға жауап береді. KASE құнды қағаздар саудасын Т+0 сұлбасымен, яғни алдын ала толық жеткізумен өтетін етті. Яғни ол мәміленің орындалмай қалу қаупін мейлінше төмендетті. Жақында ғана биржа жаңа шлюзді пайдалануға енгізді. Ол біздің сауда жүйемізге әлемде қабылданған хаттама бойынша интернет-трейдингтердің провайдерлерінің сауда платформасының мәліметтерін қосуға мүмкіндік береді. Ресейде танымал екі платформа қазір қосылған. Қазақстандық екі платформа да қосылған. Шұғыл нарық та іске қосылған. Бүкіл әлем инвесторлары біздің сауда мәліметтерін нақты уақытта көріп отыра алады. Көп нәрсе атқарылуда. Уақыт қажет, еңбек ету және реттеуіштің түсінігі қажет. Ақша да артық емес, бірақ біз өздеріміз ақша табуға дағдалынғанбыз.

Шынында «халықтық» ІРО-да қатерлер көп. Біз бұл жобаға қатысты көп дауласамыз. Көзқарастар сан алуан. Мұны міндетті түрде іске асыру керек қой.

 

 

- Бұл жерде белгісіздік бар ма?

 

- Жоқ. Мен көзқарас алшақтығын принципті демеген болар едім. Бұл белгісіздік емес, бұл шындыққа апарар пікірталас деген болар едім. Мысалы, біз қазір ІРО үдерісі кезінде сатып алған акцияларды баға алғашқы көтерілген сәтте-ақ сатып жібермеу үшін халық қолында қалай сақтап қалу керектігін ойлап жатырмыз. Әңгіме тиым салу туралы емес. Дисконттар, сыйақылық акциялар, опциондар, нарықты төменнен қолдау туралы айтып жатырмыз.

 

- Жоғарыдағы айталғандардың барлығын қорытындылай келсек, қазақстандық қор нарығының бүгінгі үміті неде?

 

- Батыстан келетін жағымды жаңалық пен «халықтық» ІРО-ны дұрыс енгізуде. Бұл – бастысы.

 

- Дегенмен, Қазақстанда бағдарламалар көптеп қабылданады, олар кейде орындалмайды да.

 

 - Бұл жерде асыра айтудың қажет жоқ. Бұл жерде мынаны анық білу керек. ІРО міндетті түрде белгілі бір мерзімге енгізілетін шара емес. Егер әлемдік және жергілікті нарық коньюктурасы мейлінше қолайсыз болатын болса, немесе компаниялар дайын болмаса, онда оны енгізуді, әрине, кейінге қалдыра тұру керек. Бұл жерде жоспардың орнына дұрыс істеген маңыздырақ.

Бірақ мен отандық қор нарығының ең негізгі үмітін мұнымен де байланыстырмаймын. Ресейде шенеуніктер мен депутаттар дабыл қағып, Ресейден нарықты әкетіп жатыр, оған тосқауыл қою керек деп жар салуда. Ал бізде кейде Лондонға шығу керек деген әңгіме естіліп жатады...

 

- Әлде, мысалға, Гонгконгқа деген...

 

- Маған ол түсініксіз. Пікірталас кезінде біздің биржамыз туралы қарапайым шындық жиі айтылады. «Сендер протекционизммен айналыспай, бізге басқаларды келулері үшін тартымды бола түсулерің керек». Мұнымен таласу қиын және мен ілгеріде өзіміздің жоғары өрлеп бара жатқанымызды айттым. Бірақ біз 200 жылдық тарихы бар нарықтармен бәсекеге түсіп отырғанымызды ұмытпауымыз тиіс. Онда акционерлік капитал және оны корпоративтік басқару мәдениеті ұғымдары туындады. Ал бізге посткеңестік приватизация мұра болып қалды да сонымен байланысты бизнес жүргізу менталитеті қалды.

Сондықтан, егер біз отандық қор нарығын дамытқымыз келсе, тіпті халықаралық қаржылық орталық ретінде аталғымыз келсе, белгілі протекционизм (қолдампаздық шаралары) керек те. Мен тиым салу туралы айтып отырған жоқпын. Мен ынталандыруды айтамын. Құнды қағаздардың қазақстандық эмитентіне, меніңше, егер ол ірі эмитент болса, егер ол шетелдік инвесторларға қызық болса, ол ең алдымен ішкі сұранысты – сол зейнетақылық қорларды, банктерді, брокерлік компанияларды, халықты, пайдалануы керек, қаржының қандай да бөлігін депозиттерден де тартуы тиіс.

Әрине, мәселені одан да ауқымды түрде қойып, біздің елімізге жалпы қор нарығы қажет па деп сұрауға болады. Егер зейнетақылық реформа болмағанда, жоқ деп жауап беруге де болатын еді. Бірақ ондай реформа болды, және ол жүйеде қазір $17 млрд қорланған. Ол сізбен біздің қаражатымыз. Мен үшін ол біздің экономикамызға жұмыс істеуі тиіс екені айдан анық. Ал оны қор нарығын дамытпай іске асыру едуір қиын емес.

 

- Сұхбатыңызға рахмет.


adimage