Кейс ван Бар: Қазақстанда дәстүрлі жыныстық қатынастан ауытқыған азаматтарға қатысты заң тұрғысынан шектеу жоқ

Астана. 14 қазан. ҚазТАГ - Жанболат Мамышев. Адам құқықтарын қорғауда Қазақстанның қол жеткізгендері қаншалықты және тағы нені істеу керек, сондай-ақ жезөкшелікті заңдастыруға себеп бар ма, дәстүрлі жыныстық қатынастардан ауытқығандарға заң тұрғысынан шектеулер бар ма? Осы және басқа да сауалдарға ҚазТАГ-қа Қазақстанда сапармен болған Нидерланды СІМ адам құқықтары жөніндегі елшісі Кейс ван Бар жауап берді.

- 2010 жылы Қазақстан ЕҚЫҰға төраға болды. Қазақстанда 2010 жылдан кейін адам құқықтары жақсы қорғалады деуге бола ма?

- Президент жариялаған «100 қадам» бағдарламасы заңдардың басымдығын, барлығының заң алдындағы теңдігін, есептілігі мен жауапкершілігін қамтамасыз етудегі үкімет ниетін аңғартса керек. Әрине, тұрақты түрде заңдардың басымдығы мен тәуелсіз сот жүйесі болмаса адам құқықтары туралы айту мүмкін емес.
Бұл президенттің айтқандары, бірақ біз белгілі дәрежедегі әрекеттер де барлығын көріп отырмыз. Осы тамаша мақсаттарға жету үшін қадамдар жасалуда, біз Қазақстанның дамыған деген отыз елдер қатарына кіруге ұмтылып жатқан мемлекет екенін білеміз.
Сәйкесінше, қазір айтылып жүрген реформалау бағдарламасы мен «Стратегия – 2050» - Қазақстанның алға жылжу ұмтылысын айқын көрсетеді.
Сондай-ақ Қазақстанда үкіметтік емес ұйымдардың жұмысы жайлы да сауалдар бар. Азаматтық қоғам өкілдеріне деген көзқарас қалай дамуда: Сыртқы істер министрлігінің жанында ҮЕҰ-лармен әрекеттесетін консультативтік комиссия бар және оны Үсен Сүлейменов басқарады. Ол не үшін? Себебі үкімет өз бетінше осы барлық мақсаттарға қол жеткізе алмайды, оның ішінде реформалау бағдарламасында қарастырылған мақсаттарға да.
Өз бетінше олар оған қол жеткізе алмайды – міндетті түрде оған азаматтық қоғамды тарту керек. Ол туралы кездесуде СІМ Ерлан Ыдырысов та айтты. Яғни, міндетті түрде бірге жүріп отырып, адам құқықтары мен заңдардың басымдығына қатысты жағдайларға қол жеткізу керек. СІМ сондай-ақ бізбен әр бағыттарда, оның ішінде адам құқықтары саласында да өзара ықпалдасуға дайын екенін айтты. Оның өзі де жақсы, себебі ол Қазақстанның ниетін байқатады.

- Дегенмен Қазақстанды демократиялық ел деп мойындауға бола ма? Немесе оны белгілі дәрежеде ғана айтуға бола ма?

- Қазақстан – дегенмен қалыптасу және даму кезеңіндегі мемлекет. Бізге министрліктен мәлім еткендей, дұрыс бағытпен бара жатқан ел. Біз үшін мемлекеттің қай бағытта дамып бара жатқанын көру маңызды. Үкіметтің ниеті «100 қадам» және «Стратегия-2050» бағдарламаларында, және Қазақстанның Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымында толыққанды мүшесі болуға ұмтылысынан нақты көрініс тапқан. Мен Қазақстанның дұрыс бағытта екеніне еш шүбәсіз сенімдімін.

- Батыста Қазақстанда жекелеген топтардың құқықтары шектеледі деген пікірлерді естіп қалуға болады. Сіз Қазақстанда кімдердің құқықтары шектеліп отырғанын айта аласыз ба?

- Шын мәнісінде Қазақстан осы бағытта, оның ішінде БҰҰ арнайы баяндамашылары іске асырып отырған миссия аясында да жақсы жаққа ұмтылып отырғаны қуанарлық. Былтыр ғана Қазақстанда БҰҰ арнайы баяндамашысы, діни сенім еркіндігі мәселелерімен айналысатын Беллефильд келді. Сыртқы істер министрлігі осы миссия аясында осы арнайы баяндамашы дайындаған ұсыныстарға өте байыппен қарайтындығын және оларды қабылдап, ескеретіндігін айтты. Ол жайлы ҚР мәдениет және спорт министрлігінің дін істері комитетінің төрағасы да айтты, себебі жетілдіруді қажет ететін қандай да бағыттарды табуға болады. Сол ұсыныстар лайықты түрде ескеріліп отырғаны маған өте жақсы нышан секілді. Ол Қазақстанның жағдайды жақсартқысы келетіндігін, оның ішінде адам құқықтарын да жақсартқысы келетінін көрсетеді.
Шындап келгенде ондай мәселелер кез келген елдерде, оның ішінде бізде де бар. Бізге де арнайы баяндамашылар келеді. Олар әр бағыттағы жағдайларды зерттейді. Және біз де, Қазақстан секілді баяндамашыларды шақырамыз, ал олар кез келген уақытта келіп, жағдайды бағалап, қандай да проблема немесе мәселе жайлы сын айтып, сәйкесінше, өз ұсыныстарын береді.
Бұл жерде ЛГБТ (лесбиянкалар, гейлер, бисексуалдар мен трансгендерлер - ҚазТАГ) туралы айтсақ болады. Шындап келгенде Қазақстанда ЛГБТ-лерге қатысты заң тұрғысынан ешқандай шектеулер жоқтығы қуантады, себебі олар біз үшін белгілі дәрежеде маңызды, онда да біз оларға қатысты ерекше, арнайы құқықтарды лоббилап отырған жоқпыз. Неліктен біз оларға үлкен мән беріп отырмыз? Себебі біз адам құқықтары туралы айтады екенбіз, онда сол құқықтарды қоғамның сол тобына да беруіміз керек, яғни, құқықтар бәріне тең берілуі керек.
Бізде бір жынысты некеге рұқсат берудің белгілі шаралары да бар, бірақ оның барлығы бір минутта бітпейді – оған өте ұзақ уақыт керек. Сәйкесінше, біз басқа елдерде де бір айда немесе екі айда барлығы да тез дамып, халықтың осындай санатына лайықты көзқарас танытады деп ойламаймыз. Одан басқа, егер біз ЛГБТ туралы айтады екенбіз, онда халықтың осы санатын жалпы жұртшылық әлеуметтік қабылдау керектігін айтып кетуіміз керек.
Мен айтқандай, заң тұрғысынан шектеу жоқ, ал әлеуметтік қабылдауға келсек, онда ол үкіметтік емес ұйымдардың жұмыс алаңы деп ойлаймын. Бұл бізді келесідей тезиске жетелейді: заң алдында барлығының теңдігі керек, сәйкесінше, заң басымдығы мен дискриминацияның жоқтығы, яғни адам, егер оған қатысты жыныстық бейінділігіне байланысты немесе басқа да себептермен қандай да дискриминациялық шаралар қолданылса, ол сотқа жүгіне алатындай құқығы бар болуы керек.

- Қазақстанда ауық-ауық жезөкшелік пен көп әйел алуды заңдастыру керек деген сөз айтылып қалады. Сіз оған қалай қарайсыз? Айталық, Нидерландыда марихуананы заңдастырғаннан не шықты?

- Нидерландыда марихуана заңдастырылмаған.

- Бірақ мен кофешоптарда жеке өзіңіздің қолдануыңызға 5 грамм марихуана сатып алуға болады деп оқыған едім...

- Ол заңдастырылған емес, толеранттылықтан. Біз марихуана заң деңгейінде рұқсат етілген дей алмаймыз. Біз оларды шегетіндерге төзімділікпен қараймыз. Ал жезөкшелікке келсек, неліктен біз оны заңдастыру бағытында кеттік? Себебі ол бұрындары құпия режимде болып, сәйкесінше, құлдық, қанаушылық, адам саудасы сияқты күрделі проблемалар тудырды, яғни адам құқығы толығымен аяқ асты болып, оны қанаушылық орын алған еді. Одан басқа, неліктен жезөкшелікті заңдастырдық? Себебі ол халықтың белгілі тобы үшін жұмыс орны, әлгі, айтатындай, көнеден келе жатқан кәсіп. Ал неге оны заңдастырмасқа? Одан басқа, жезөкшелік – жоюы өте қиын фактор, ал егер ондай жоюы қиын құбылыстар бар екен, онда сол факторды ескеретін әдісті табу керек.
Ал марихуанаға келсек, оны заңды түрде рұқсат етпесек те оған төзімділікпен қарау керек. Неге? Егер аздап болса да толеранттылық танытпасақ, оны тұтыну жасырын болып, барлығы да заңсыз деңгейге кетеді. Одан басқа, біз адамдар ауыр есірткіге үйренбес үшін жеңіл есірткілер пайданасына таңдау жасадық.
Сондықтан таңдау жеңіл есірткілер пайдасына шешілген – ол алкоголь іспеттес. Яғни біз жеңіл есірткіні ауыр есірткіден бөліп алдық. Осындай толеранттылық таңдауынан соң Голландияда ауыр есірткі тұтынатын адамдар саны едәуір азайды, қазір олар негізінен егде адамдар деуге болады, ал жастар ауыр есірткіні тұтынбайды. Бұл қылмыстық мәселе емес, ол әлеуметтік іс және денсаулық министрлігі мен әділет министрлігінің құзырындағы мәселелер.

- Сұхбатыңыз үшін рақмет!

adimage