Мейіржан Майкенов: Доллар - Қазақстан экспорттаушылары үшін сенімдірек валюта

Астана. 17 қараша. ҚазТАГ - Жанболат Мамышев. Ресей рублінің қазақстандық теңгеге қарағанда құлдырауы фонында Ресейден импорттау біздің отандық кәсіпкерлер үшін, тауарларды Ресейге экспорттағанға қарағанда тиімдірек. Екі елдің арасындағы саудада не болып жатқаны және қазақстандық экспорттың қалай қолдау көретіндігі туралы ҚазТАГ агенттігіне берген сұхбатында ««Kaznex Invest» Ұлттық экспорт және инвестициялар агенттігі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары Мейіржан Майкенов айтып берді.

 - Еуразиялық экономикалық комиссия мәліметтерінше, 8 айда Қазақстан өз өнімдерін Белоруссияға экспорттауын 55,7%-ға азайтып, $20,3 млн, ал Ресейге - 20% азайтып, $3,3 млрд-қа дейін төмендетіпті. Сонымен қатар осы елдерден Қазақстанға импорт онша көп азаймаған: Беларусиядан -3,2% азайып, $398,3 млн, Ресейден - 22,9% азайып, $8,7 млрд-қа жеткен. Экспорт көлемінің мұнша төмендеуінің себебі неде?

 - Иә, бізде Ресеймен экспорт 20%-ға азайды. Біз өзара сауда туралы айтқанда, біздің Кедендік одақ ішіндегі сауданың 95% Ресейге келеді, ол импортта да, экспортта да сондай. Сондықтан Ресей - бірінші серіктес. Экспорт 20% төмендеді, импорт та - 22% құлады. Егер ақшаға шақсақ, импорт 3 есеге төмендеді. Мұның екі себебі бар. Біріншіден ол Ресейдегі саяси жағдай, осындай қысқартуға әкелген. Екіншіден - экономикалық жағдай, дағдарыстық құбылыстар сұранысты төмендетеді. Қазақстан экспорттайтын тауар позицияларында Ресей Федерациясы тарапынан сұраныс едәуір азайды. Екінші жағынан, қысқару орын алып отырғаны, Қазақстан аз өндіргенінен, немесе аз экспорттағанынан емес, оның себебі сұраныста. Біз дәнді дақылдардың, Ресейге экспорты, уран, алюминий экспортының азайып отырғанын көріп отырмыз. Осындай ірі позициялардың экспортқа қосқан үлесі көп болды. Импорт тұрғысынан қарасақ біз мұнай мен мұнай өнімдерін, металл құбырларды аз сатып ала бастадық. Сондықтан айдан анық себептерді біз көріп тұрған жоқпыз. Жаһандық сипаттағы себептер бар, ол саяси жағдайға және экономиканың жағдайына байланысты. Бізде өндірістің барлық саласында өсу қарқыны бар. Егер экспорт қысқаратын болса, онда ол көлем не Қазақстанның өзінде одан ары өңдеу үшін қалады, не басқа нарықтарға жіберіледі.

 - Саяси жағдай деп Сіз Ресейдегі жағдайды айтып отырсыз ба? 

- Иә, Ресейдегі. Егер импорт туралы айтатын болсақ, онда бізде бір жағынан рубльдің нығаюы орын алуда, бұған дейін болған теңге девальвациясы да өз нәтижелерін беріп жатыр, демек, осы жағдайлардың барлығы тауар айналымының динамикасына ықпал етуде, бірақ ол біздің бір нәрсені өндіре бастағандығымыздан емес.

 - Сіз рубльдің әлсірегенін айтасыз ба? 

- Біз сегіз айлық кезең туралы айтып отырмыз. Осы сегіз айда алдымен экономикалық қырлары, одан соң саяси жағы басым болып кетті.

 - Теңге бағамының рубльге қарағанда нығаю фонында Қазақстаннан Ресей мен Беларусьқа экспорт артады деп үміт етуге бола ма?  

- Оған үміт әр кез болады ғой, себебі Ресей мен Беларусь Кедендік одақ аясында Қазақстанның сауда серіктесі. Екінші жағынан, ақша саясаты мен валюталық бағам құбылмалығы да өз рөлін атқарады. Біз «девальвация» деген кезде және теңге құлағанда ол біздің экспортымыз үшін жақсы, себебі қазақстандық тауарлар үшін баға валютамен есептегенде төмендейді, демек оның бәсекелестік қабілеті артады дейміз. Девальвация кезінде экспорттаушыға жақсы, импорттаушыға - жаман, себебі Қазақстанға әкелінетіндердің барлығы автоматты түрде теңгемен есептегенде қымбаттап кетеді. Ал біз теңгенің рубльге қарағанда нығаюы туралы айтқанымызда, ол белгілі дәрежеде алаңдатушылықты оятады, себебі қазақстандық өнім рубльге есептегенде бұрынғыға қарағанда қымбат сатыла бастайды. Ол ресейлік нарықтағы бәсекеге қабілеттілігіне ықпал етеді. Сәйкесінше, ресейлік барлық импорт қазақстандық өндірушілер, қайта өңдеушілер т.б. үшін арзандайды. Нығаюға қатысты айтатын болсақ, сарапшылар ол уақытша құбылыс деп отыр. Қазір бір мәнді болжам айту қиын, қаншаға созылады, және құлдырау қаншалықты жерге дейін барады, немесе, керісінше - өсе ме? Бірақ қазіргі саяси жағдайда Ресей тарапынан қазақстандық өнімге деген үлкен сұраныс барлығын көріп отырмыз. Сондықтан біздің өндірушілер ресейлік нарыққа бет бұратын шығар деп күтеміз. 

 - Яғни жергілікті нарықтан ресейлік нарыққа бет бұрады ма? 

- Жергілікті нарықтан да және басқа нарықтан да. Себебі бізде қазір Ресей нарығына азық-түлік бойынша шығуға сұраныс артып отыр, себебі баға саясаты оған қолайлы. Онда бәрі қымбат. Ол орасан зор нарық және Кедендік одақ оған мүмкіндік береді.

 - Қазақстандық экспорттаушылар үшін теңгенің рубльге қарағанда күрт қымбаттауы - нашар. Ақпан айынан кейінгі девальвациядан соң оларға өз өнімдерін Ресейге жеткізу тиімді болатын, бірақ қазіргі жағдайда экспорт онша тиімді болмай отыр. Ресейлік өнімдердің арзандауы себепті Ресейден Қазақстанға импорттың артуы мүмкін бе?

 - Валюталық бағамдар үлкен рөл атқарады. Валюталық бағам өзгеруі экспорттаушыларға әсер етері сөзсіз. Экспорттаушылар осы тербеліс кезінде дер уақытында шешім қабылдап, үшінші тұрақты валютаны таңдауы мүмкін. Осы жағдайда меніңше Ресеймен арадағы жасалатын операциялардың барлығы доллармен жасалатын сияқты. Бұрын доллар қатты тербеліске ұшырап, девальвация болғанда, Ресеймен сауда-саттық жасайтындардың көбі рубльдік келісім-шарттарға көшкенін мен білемін. Қазір жекелеген алмасулар долларға өтер. Бұл жерде өндірушілердің өздері үлкен қауіпке ұрынуы мүмкін. Валюта бағамында олар көп нәрсені жоғалтады. Егер жағдай ары қарай осылай сақталатын болса, олар ұзақ мерзімдік келісім-шарттарынан ұтылады. Әрине, бұл белгілі дәрежеде секемдендіреді, бірақ бұл жерде осының барлығына әсер етерлік жаһандық басқа проблемалар да көп. Бұл іштен онша реттелмейді, ол көбіне өндірушілердің өз қалауларына байланысты. Осы тербелістердің барлығы экспорт динамикасына және жалпы тауар айналымына әсер етеді. Бұл жерде импорт та зардап шегеді. Ол тек Ресейге ғана қатысты емес. Қазірдің өзінде әлемдік экономикада стагнация барлығы көрініп отыр: тұтыну азаюда, негізгі тауар бағалары көтерілуде. Дағдарыстың осындай толқыны жүріп жатыр. 

 - Яғни сіз қазақстандық экспорттаушыларға Ресеймен доллармен сауда жүргізуді ұсынып отырсыз ба?

 - Ұсыныс емес. Оны нақты ахуалда орын алып отырған жағдайға қарап талдап алу керек. Кез келген жағдайда себетте қандай да тұрақты валюта болғаны абзал. Бірақ доллар да тиімсіздеу, себебі ол ресейліктер үшін тиімсіз. Рубль долларға қарағанда қатты арзандауда. Бізде керісінше, теңге рубльге қарағанда қатты нығайып келеді. Сондықтан қазақстандық экспорттаушылар үшін американдық валюта тиімдірек. Сондықтан орташа мерзімдегі кезеңге доллар тиімді. 

- Орталық Азия елдері, Ауғанстан мен Иранға өңделген өнім экспортында ілгерілеушіліктер бар деп айтуға бола ма? Бұрындары олардың кейбіреулері қазақстандық ұнға және басқа тағамдарға акциздер енгізген болатын. Осы мәселеде қандай да бір пәтуаға келді ме?  

- Егер ол нарықтардың барлығы туралы айтатын болсақ, олар Қазақстан үшін тұрақты болып табылады. Онда биік тербелістер, құлдырау мен өсу жоқ. Статистикалық мәліметтер бойынша біз жыл сайын осы елдерге 4 млн тоннадай жүк экспорттап отырмыз. Ақшалай алғанда, ол, шамамен, $2 млрд-тай. Бұл цифр бізде тұрақты деп айтса болады. Жақын келешекте бізге Орталық Азия елдері біз үшін басымдыққа ие болады, себебі біз ол елдерде экономиканың өсіп отырғанын көрудеміз, демек, белгілі өнімдерге деген сұраныс артады деп отырмыз. Ондай өнімдерді біз ұсына аламыз, яғни, бұл осы елдерге экспортты арттырудың бір мүмкіндігі. Ұнға салынатын акциздер туралы айтсақ, Өзбекстан 400-ден астам тауар түрлеріне акциз салады. Оның себебі - ішкі нарықты қорғау, бірақ, басқа жағынан, ол импортты қымбаттатады, яғни акциздер мөлшерлемесі тауар түрлеріне қарай 5% - 200%-ға дейін барады. Өзбекстанға апарылатын қазақстандық ұн туралы айтсақ, Өзбекстан қазақстандық ұнға 15%-дық акциз енгізді. Сәйкесінше, бізде осы елдерге ұн экспорты қысқара бастады. Келіссөздер арқылы біз қаңтар айында акциз мөлшерін 15%-дан 11%-ға дейін қысқарта алдық. Сараптама мәліметтерінше, біз Өзбекстанның ұн импортының 95%-ын қазақстандық ұнмен жауып отырмыз. Өзбекстан ұнның негізгі сатылатын нарығы. Қырғызстан да сондай. Онда ішкі нарықты қорғау мақсатында, 1 кг Қазақстан ұнына 3 сом акциз енгізді. Бірақ ол қазақстандық ұн импортын төмендете алмады. Қазақстаннан Қырғызстанға экспорт өсіп отыр. Бар болғаны сол, 3 сом акциздің өзі қырғызстандық тұтынушылардың иығына ауыртпалық түсіреді. Қырғызстанда 90-95% ұн импорты қазақстандық ұн есебінен жабылып отыр. Келешекте біз Өзбекстанмен арадағы ұн экспортына қатысты акциздерді төмендетпекшіміз. 

 - Сіз Өзбекстанда ұн акцизінің қанша болғанын қалайсыз?

 - Мысалы, біз акциздердің нөлдік мөлшерлемесі болғанын қалаған болар едік, себебі біз өзбекстандық осындай тауарларға акциз салмаймыз. Бізде, меніңше, бар болғаны тауарлардың 7 түріне акциз бар: темекі, алкоголь, мұнай өнімдері мен т.б. Ал Өзбекстанда 400 тауар акцизделеді, сондықтан біз еркін сауданы қолдаймыз. Егер Қырғызстан туралы айтсақ, келесі жылдан бастап олар Кедендік одақта. Демек Қырғызстан нарығы ашылады. 

 - Яғни Қырғызстанда ұнға акциздер болмайды ғой?

 - Оны анық айта алмаймын. Бәлкім, өтпелі кезең болар. Қырғызстанды біз әлеуетті нарығымыз деп қарастырып отырмыз. Оның үстіне біз Бішкекте келесі жылы Kaznex өкілдігін ашпақшымыз. Ол қазақстандық бизнестің мүддесін қорғайтын болады. Ол экспортты арттыруға мүмкіндік береді.

 - Барлығы қанша өкілдік ашылады? 

- Өкілдіктер бойынша алдағы 5 жылда қазақстандық бизнесті қолдаудың 8 орталығын шетелдерде ашу жоспарда. Пилоттық екеуін біз Новосібір мен Бішкекте ашпақшымыз. Одан кейінгі жылдары жағдайға қарап біз басқаларын да ашамыз. Алыстан іздемейміз, дәстүрлі нарықтарда ашамыз.

 - Ол қандай елдерде болмақшы?

 - Ресей, Қырғызстан, Түркіменстан, Иран, Ауғанстан, Тәжікстан, Беларусь.

 - Ал тізімде Өзбекстан жоқ па? 

- Жоқ, Өзбекстанды да қарастырамыз. Яғни, 2015 жылы қайда ашатынымыз туралы нақты жоспарымыз бар, ал 2016 жылы 2014-2015 жыл қорытындысына қарап, біз басқа кесте жасаймыз. Олардың барлығы біздің жақын елдеріміз.

 - Бізде алыстау елдерге шығаратын айтарлықтай экспортымыз бар ма? 

- Тек шикізат тауарлары. 

 - Ал өңделгені ше? 

- Біздің ерекшелігіміз, географиялық орнығуымызға қарай біздің көлік шығынымыз көп, сондықтан алысқа біз экспорттай алмаймыз. Яғни, егер біз шығаратын болсақ ол өте қымбат болып, бәсекелестікке төтеп бере алмайды. Сондықтан біз жақын көршілерімізге қараймыз. Егер осы жақын көршілерімізге ғана бет бұратын болсақ, Қытайды есепке алмағанда, бізде 300 млн халқы бар нарық болады. Ол Қазақстан экономикасы үшін жеткілікті нарық. Сондықтан біз тым болмаса осы аймақты игеріп алсақ та. Ал шикізаттар еуропалық елдерге де кете береді, Ол алысқа тасымалдана алады. 

 - Сіздердің Қытайда өкілдігіңіз бар ма? Ол бағытта қандай да бір өңделген өнімді экспорттау өседі деп айтуға бола ма?

 - Қытай бағытында жетістіктер бар. Ондағы өкілдік үш жылдан бері қызмет атқаруда. Дайын өнімімен Қытайға шығуға бет бұрған белгілі контингент бар. Нәтиже де бар, бірақ ол азғантай. Бізде Қытайға экспортқа кондитерлік өнімдер, сусындар, құтыларға құйылған сулар шығады. Қазір Қытайға мотор майлары экспортталады. Қазір дәстүрлі түрде дәрі жасауда қолданылатын миядан басқа, Қытайға май, тоң май өнімдері, күнбағыс майы мен т.б. экспортталуда. Номенклатура кеңейіп келеді. Қытайға қазақстандық аккумуляторларды шығарып көргенбіз. 

 - Мен онда қиындықтар туындады деп естігенмін... 

- Иә. Онда проблема көп болып шықты. Біріншіден, қытайлықтардың аккумуляторларға деген талабының қатаңдығы, себебі олар аккумуляторларды қопарылғыш заттар қатарына жатқызады, демек, оларды тасымалдауға, сақтауға қатысты ерекше талаптары бар және т.б. Екіншіден көлік шығыны да бағаға әсер етті, яғни қазақстандық аккумулятор Қытай нарығында онша сұранысқа ие болмады. Сондықтан онда осындай мәселелер көп болды. Өкілдіктің міндеті осындай мәселелерді шешіп отыруда. Олар талдама және нормативтік құжаттармен қамтамасыз етіп отырды. Біз оларды қытай тілінен аударып, сайт арқылы қоғамға қол жетерлік етіп қоямыз, қазақстандық бизнес хабардар болып отыру үшін оларға саламыз. 

 - Сіздерде көрші елдерге жақын жылдары шығатын экспорт көлемі туралы болжанған цифрлар бар ма? Айталық, жартылай өңделген және өңделген өнімдер туралы...

 - Біз индустрияландырудың 2015 жылдан басталатын екінші бесжылдығын жасағанда, онда өңделген экспорт көлемін 10%-ға, ақшалай алғанда $5 млрд-қа арттыру міндеті болған. Біз мен жоғарыда атаған 12 макроөңірге есептеп отырмыз. Олар Кедендік одақ, Орталық Азия елдері, Кавказ, Иран, Ауғанстан, Шығыс Қытай. Егер осылардың бәрін қоссақ, елдің 12 өңірі болып шығады. Бізде дәл осы елдерге экспорт көлемін $5 млрд-қа арттырудың нақты жоспары бар.

 - Бізде өңделген өнімнің экспорты соншама үлкен бе?

 - Жалпы алғанда өңделген экспорт бізде, шамамен $20 млрд. Ал біз неге $5 млрд деп отырмыз. Біз одан мұнай өнімдерін алып тастап отырмыз, себебі біз ол өнім экспорты артады деп күтпейміз. Сәйкесінше, оның көлемін басқа тауарлар алмастыруы керек және ол жиынтық түрде $5 млрд береді. Біз индустрияландыру аясында экспорттауға болатын жаңа өнімдер беретін жаңа жобаларға есептеп отырмыз. Сәйкесінше, біз өзіміз үшін экспорт көлемін жиынтық түрде $5 млрд-қа арттырамыз деп есептеп отырмыз.

 - Бәрібір үйлеспей тұр - $20 млрд қосу 10%, $22 шығады...

 - Иә. Бізде қалайша $5 млрд шықты? Біз сенімді жаңа өндірістерге артып отырмыз. Олар қазір жоқ емес пе. Яғни, $20 млрд бұл - ағымдағы экспорт. Мемлекеттің қолдауының арқасында біз оны өсіруге тиіспіз. $20 млрд емес, $22 млрд - мен сізге нақтырақ айтайын. $2,5 млрд-қа автоматты түрде өсіру тиіс болған болып шығамыз, ал қалған тауарлар - бізде әлі 5 жыл ішінде көптеген өндіріс пайда болады емес пе – міне, солардың есебінен біз тағы да ұлғайта түсуге тиіспіз. Бұл Kaznex-тің талдаулық шешімі. Бағдарламаларда ондай ештеңе жоқ, бірақ бұл біздің ұмтылып отырған КРІ (тиімділіктің шешуші көрсеткіштері - ҚазТАГ).

 - Яғни 5 жыл ішінде $25-27 млрд-қа дейін бе?

 - Иә, $25-27 млрд-қа дейін. 

- Азық-түлік тауарларының экспортына қатысты РФ-да тауарлардың ресейлік жақтың барлық талаптарына сәйкес келуі маңызды тұстардың бірі болып табылады. Атап айтқанда, жақында Россельхознадзор екі қазақстандық кәсіпорыннан ет тасуға тыйым салды. Осындай жағдайларда жеткізілу жайын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру үшін РФ-мен өзара іс-қимыл қаншалықты жылдам өтеді?

 - Бұл көбірек АШМ-ға қойылған сауалдар, себебі бұл осы орайдағы өзара іс-қимыл бойынша, қазақстандық тауарларды қорғау бойынша, сапа, талаптар мен т.б. бақылау бойынша оның жауапкершілік аймағы. Біз меморган қалай сапалы және дереу әрекет етсе, сәйкесінше, ол біздің отандық экспортер үшін белгі және мүмкіндік болады. Яғни ол кез келген жағдайда барлық осы шешімдерге бағдарланып, қарайтын болады. Бұл, сірә, көбірек әкімшіліктік мәселе болар. Егер Россельхознадзор сапаға күмән келтіретін болса, ол оның құқығы. Өйткені егер бұл қауіпсіздікке қатер төндірсе, біз де тиісті талдауларды жүргізіп, сертификат талап етіп және т.б. әрекеттерге құқылымыз. Бұл рәсімдік, әкімшіліктік мәселелер, сондықтан бұл мәселе көбірек ауыл шаруашылық министрлігінің құзыретінде. 

- Бір-екі күн бұрын Россельхознадзор басшысы транзитпен белгіленген ақырғы нүкте - Қазақстанға жетуі тиіс өнімдердің көп бөлігі РФ-да тұрып қалды деп мәлімдеген еді. Осы себепті де РФ аталған өнімнің ҚР-ға транзитін шектеуді қалап отыр. Аталмыш мәселені қалай шешу жоспарлануда? 

- Мұнда да, бәлкім, көбірек әкімшілік пен рәсімдік тұстарға қатысты мәселелер шығар. Қазақстанның әлдебір өнімді соңына дейін алмайтынына қауіп-қатер бар, бірақ мен ондай орын алмайды деп ойлаймын. Не дегенмен бұл бірінші күн жұмыс жасап жатқан нәрсе емес, сол себепті қандай да бір жайластырылған қарым-қатынастар, айқын байланыстар, жеткізімдер бар. Бұл көрінбейді деп ойлаймын. Қазақстаннан дәл сол реэкспорттың ұлғаюына төнетін қауіптер жөніндегі екінші сауалға, біз Kaznex-те бұл жағдайды талдап, қазір санкция астында жатқан әлгі тауарлардың 8-9 санатын қарап шықтық, біз жалпы алғанда сол өнімді бүкіл әлем бойынша $100 млн шақты сомаға экспорттаймыз. Олардың 40%-ы Ресейге келіп тұр, яғни $40 млн-ды экспорттап отырмыз. Біз осы жыл мен өткен жылдың 8 айын салыстырып көрдік және 30%-дық өсімді көрдік. Сонда Қазақстан тап сол өнімнің Ресейге экспортын арттырған болып шығады. Енді біз кері жағын қараудамыз - импорт. Ал ол реэкспорт болған жоқ па? Импорт бізде сол деңгейде қалып отыр - өткен жылдағыдай сол тауарларды Еуропалық одақтан $90-100 млн-дай қаржыға импорттады, биыл да сол көлем - $90 млн. Біз тіпті кейбір тауарлық позициялар бойынша импорттың құлдырауын көріп отырмыз. Мәселен, Еуропалық одақ, Украина және Канададан Қазақстанға келетін шошқа етінің экспорты 84%-ға төмен сырғыған, шұжық өнімдері - 43%-ға, сүт өнімдері - 24%-ға, ірімшік пен сүзбе - 24%-ға, балық - 25%-ға. Яғни біз, керісінше, Қазақстанда импорттың құлауын көріп отырмыз. Еуропадан келетін импорттың ешқандай да жарқ етуі тіркелмеген. Сәйкесінше, мұнда қазақстандық экспорттың 30%-ға өсімі Made in Kazakhstan өнімінің есебінен болды деген қорытынды жасауға болады, яғни бұл реэкспорт емес, бұл қазақстандық экспорттың шынайы өсімі. Ол үшін де шынайы алғышарттар бар. Біз ол жақта барлығы бізге қарағанда қымбаттырақ дедіңіздер. Екіншісі - әлдебір саяси алай-дүлейлер бұл өнімнің өсіміне әкеліп соқты. Орын басу үдерісі жүруде. Соған сәйкес, нәтиже мінеки. 

- Яғни жаппай реэкспорт туралы әңгіме мүлдем жоқ па? 

- Жаппай реэкспорт туралы әңгіме мүлдем жоқ және, бәрінен бұрын, өйткені, егер бізде кері картина орын алса - импорт өсіп кетсе, біз ойланып қалатын едік: «ал мұның бәрі қайда кетіп жатыр?», - деп. Бірақ ондай нәрсе жоқ, сондықтан біз Қазақстаннан реэкспорт жүріп жатыр дегенмен келіспейміз. Біз реэкспорттың өзге картинасын көріп отырмыз. Бізде гүлдер экспорты өсті: голландтық, африкалық раушандардың. Ол гүлдердің барлығы Ресейге кетіп жатқан болып шығады, бірақ Қазақстан арқылы, себебі бізде Ресейге қарағанда көліктік-логистикалық өңдеу арзанырақ. ҚҚС аз төленеді, кедендік тазарту арзан, және де ол жүктер Қазақстанда кедендік тазартудан өтіп, ары қарай ресейлік нарыққа кетіп отырады. Бұл реэкспорттың айқын түрі, себебі Қазақстанның гүл экспорттай алмайтыны түсінікті. Дәл сондай көріністі біз қытайлық электроника мен аяқ киім бойынша да көріп отырмыз, яғни Қазақстаннан шығатын экспорт өсімі жүріп жатыр. Бұл реэкспорттың айқын әлпеті. Бұл тұста біз реэкспорт - Кедендік одақтың плюстерінің бірі екендігімен келісеміз, өйткені, егер Кеден одағы болмаса, онда бізде бұл тауарлардың реэкспорты болмас еді. Ал бұл қандай да бір көліктік үстеме құнды Қазақстанда қалдыруға таптырмайтын мүмкіндік. 

- Бұл дәл қытайлық электроника ма?  

- Иә. Қытай электроникасы, ұялы телефондар мен аяқ киім. Қазақстан арқылы Ресейге барады деген деректер бар.

 - Қандай көлемдермен? 

- Мысалы, гүлдер - шамамен $40 млн-ға, аяқ киімдер де - $40 млн-ға. Әр позицияға ойша айтқанда $40 млн-нан.

 - Ресейлік компаниялардың жеке нарықтарында нарықтық үлес өсімі жөніндегі жоспарларды құрып жатқанын ескере отырып, РФ-ға ЕО, АҚШ пен Канададан жеткізілуге тыйым салынған өнімдер нарығының бір бөлігін қазақстандық жеткізушілер жаулай ала ма? Осының өзінде РФ-да қазақстандық компаниялардың жеткізім санын ұлғайту бойынша қандай да бір фактілері бар ма? 

- 8 айдың нәтижесі бойынша, айтып өткенімдей, біз өсімді байқап отырмыз, бірақ, басқа жағынан қарасақ, қандай да бір қорытындылар шығару ерте. Санкциялар бар болғаны 2 ай бұрын енгізілген болатын. Бұл әлдебір қорытындылар үшін өте кішкентай мерзім. Біз санкциялар астында жатқан Ресейдің тауарлар импортының жиынтық көлемі $20 млрд-ты құрайтынын анықтадық. Біз бұл тауарлар санатын $1 млрд-қа импорттап отырған жоқпыз ба - бұл экономика мөлшері және т.б. Енді сұрақ: біз сол $20 млрд-тың орнын толтыра аламыз ба? Әлбетте, толтыра алмайтынымыз айдан анық, себебі біздің өз ішкі проблемаларымыз бар. Біз өзімізді толығымен қамтамасыз ете алмаймыз. Бізде агросекторда орташа қамтамыз ету, егер қателеспесем, әртүрлі тауарлар бойынша 40%-дан 80%-ға дейін. Ұн жөнінен біз өзімізді жүз пайызға қамтамасыз етіп отырмыз, макарон бойынша - 80%-ға, бірақ бұл ең жоғары көрсеткіш емес. Екіншіден, бізде артық экспорттауға болатындай өнеркәсіптік қайта өндіріс жоқ. Немесе бұнда барлығын тастай салып, бүкілін Ресейге экспорттау керек - онда біз мұнда аш-жалаңаш қалып, импортқа 100% тәуелді олып қаламыз. Бұған, әрине, жол беруге болмайды. Азық-түлік қауіпсіздігі деген бар. Қазір картина сондай. Бірақ, басқа жағынан алсақ, экспортерді мәжбүрлеуге болмайды. Бұл оның құқығы ғой. 

- Сіз өзіңізге жиі жүгіне бастағанын айтқан едіңіз, яғни бұл не дегенмен ынталандырып тұр-ау... 

- Ынталандырады. Қандай да бір белгі бар ғой не дегенмен. Баға тартады, мүмкіндіктер, сұраныс. Біз экспортерлерді ресейлік нарыққа шығуға күштей алмаймыз. Бұл кез келген өндірушінің айрықша құзыреті мен құқығы. Дәл сол сүт өндірушілер экономикалық тұрғыда экспорттаудан еш жөнділікті көріп тұрмағанын айтып сөз сөйледі. Олар экономикалық тұрғыда ішкі өндірісті арттыру жайын пайдалы ретінде көріп отыр.

 - Қожалығы Солтүстік Қазақстан облысында орналасқан Геннадий Зенченконың оған сүтті тек Астанаға тасы деп айтқаны секілді ыңғайсыз көрінеді, ал көлік шығыны көрші Омбы облысына дейін аз тартатына үңілсек...

 - Мұнда шамасы басқа да көптеген құрамдастар бар. Бұл, біріншіден, қарапайым қаптама мәселесі. Бұл қазақстандық нарық қажеттіліктері мен менталитетке бой үйретіп алған біздің дәстүрлі жеткізушілер. Олар, білмеймін, 2 жыл бұрын қаптаманы жасап шығарды да, оған таңба басады, ал мұнда жаңа тәсілдерді басынан бастап құрастыру керек: дистрибуция арналарын, тоңазытқышты жалға алу, көліктік жүйені құрып, қаптаманы қайта жасау, стандарттар мен т.б. Тағы да соңғы сөз экспортердің еншісінде. Егер ол тауарлардың сатылымынан пайданы ішкі нарықтан көріп отырса, Құдай үшін! Егер экспортқа десе, онда ол да өз құқығы. Қазір қорытынды шығару қиын, алайда аралық нәтижелер қазақстандық өндірушіде қызығушылық бар екенін көрсетеді. Қазақстаннан Ресейге жеткізілетін азық-түлік экспортының динамикасы көңілге қонымды, бірақ санкциялық тауарлардың барлық көлемін түгелімен алмастыруға біздің жағдайымыз жетпейді және жақын келешекте де оны жасай алмаймыз.

 - Қазақстаннан шығатын азық-түлік экспортының абсолюттік мәндері қаншаны құрайды?

 - Азық-түлік өнімдерін біз әлемге жыл сайын $2,6 млрд-қа экспорттаймыз. Олардың $1,3 млрд-ы астыққа келеді. $1,2 млрд, оның $600 млн-ы - ұн. Қалған $600 млн ол - дайын тамақ өнімдері. 

 - Оларға көкөніс те, жеміс-жидектер де кіре ме?

 - Олар да бар. Көкөністер мен жеміс-жидектер бізде - маусымдық тауарлар және турасын айтқанда, көлемдер айтарлықтай емес. Сол $600 млн-ның $200 млн-ы Ресейге кетеді, яғни үштен бірі болып шығады. 

- Осыған дейін РФ-ның әр субъектісі Қазақстанда жасалатын өнімге жеке талаптарын да қоятындығы хабарланған. Аталған мәселе күн тәртібінен шешіліп тасталды деуге бола ма? 

- Ресей - алып ел. Әрқайсының да көп субъектісі бар - өз мүдделері мен қалаулары. Менің бар білетінім, барлық сол қалаулар, талаптар, регламенттерді бір себетке лақтырады, сосын сол бытысқан заттан тұтас Ресей Федерациясының талаптары болып табылып жұмыс жасайтын бір нормативті құжат жасалады. Сәйкесінше, бұл талаптардың барлығы біздің ұлттық талаптармен үйлесімдендіріледі. Мұнда егер мен Новосібірге барсам, онда мен тап Новосибирск облысының регламентін үйренуім тиіс деп айтуға болмайды. Мен ондай тәжірибеде жоқ деп ойлаймын. Ресей Федерациясының жалпы талаптары бар. Ол стандарттық рәсім және сол тараптарға сәйкес болу қажет деп ойлаймын. 

 - Жалпы алғанда ресейлік кәсіпкерлердің өз өнімдерімен қазақстандық нарыққа шыққанына қарағанда, біздің кәсіпкерлерге олардың нарығына шығу жеңілірек пе? 

- Тәжірибе көрсетіп отырғандай, біз ашығырақпыз деп санаймыз. 

 - Яғни оларға жеңілірек пе?

 - Иә. Мүмкін, қандай да бір рәсімдік тұстарда біз жұмсағырақ, демократиялық және ашығырақ шығармыз, бірақ бұл тек Ресейге қатысты емес, бұл - жалпы. Бізде көптеген елдермен еркін сауда аймағы туралы, қолайлы жағдай режимі туралы келісімдерге қол қойылған. Әлдебір жерде - нөлдік мөлшерлемелер, келесі бір жерде - ең аз мөлшерлемелер, бір жерде сертификациялық, лицензиялық нәрселер бойынша жеңілдіктер бар. Не десек те, біздікілерге басқа елдермен сыртқы экономикалық қызмет жүргізуден гөрі, шетелдіктерге Қазақстанмен сауда жүргізу әлдеқайда оңайырақ. 

 - Соның ішінде Ресеймен және Беларусьпен де ме? 

- Иә, соның ішінде Кедендік одақ бойынша да. Ондай скепсис Кеден одағының алғашқы жылдарында орын алған, ал қазір шынында тәжірибе кедергілердің болғанына қарамастан олардың барлығы шешіліп тасталғанын көрсетіп отыр, яғни үйлесімдендіру, сертификаттарды өзара тану және т.б. тану жүруде. Бұл орайда біз қандай да бір проблеманың барын айтып жүрген кәсіпорындарды жиі естиміз.

 - Бірақ олар бар ғой? 

- Бәлки, қандай да бір техникалық регламенттер саласымен, сертификаттаумен т.б. байланысты өзіндік проблемалар бар шығар. Бұл біздің техникалық реттеу дамуының деңгейі бірдей емес екенін білдіреді. Бір жерде біз үздікпіз, бір тұста олар үздік, сондықтан даму деңгейіндегі ондай айырмашылықтар көрініп отыр. 

- Kaznex Invest келесі жылы экспорттық операциялар қолдауын ұлғайтуды жоспарлап отыр ма?

 - Бюджеттік көріністе бізде, сірә, сол көлемдер қалатын болуы керек. 

 - 1 млрд теңге ме?

 - Иә, бұл 1 млрд теңге жалпы алғанда барлық экспортты қолдауға бөлінеді. Өсу көзделіп отырған жоқ. Бірақ біз тап шикізаттық емес экспортты қолдауды күшейтіп отырмыз. Бірінші кезекте, айтып өткенімдей, біз бизнес үшін жұмыс істейтін өкілдіктер желісін кеңейтудеміз. 

 - Ал қазір олардың саны қанша? 

- Қазір бізде Бейжіңнен басқа өкілдік жоқ, сол себепті біз тағы 8-ін ашу міндетін қойып отырмыз, және де олардың барлығы біздің бизнесмендердің мүдделерін таныстырып және қорғай отырып, солар үшін жұмыс істейтін болады. Екіншісі - біз әр ел бойынша экспорттық стратегия құрадық. Яғни біз, мәселен, дәл сол Қырғызстанның нарығына қандай тауармен және қандай экспортермен шығатымызды білеміз. Сәйкесінше, біз осының өзінде қаржыландыруды қосқанда Қырғызстанға экспортты арттыру үшін, мемлекеттің не істейтіні көрсетілген қолдау қоржынын салудамыз. Яғни бізде сондай шағын стратегия құрастырылды. Жыл соңында біз оны аяқтаймыз және 2015 жылдан бастап біз әр ел бойынша жүзеге асыратын боламыз. 12 ел - 12 стратегия. Үшінші, ескермеске болмайтын жайт, біз экспортты қолдаудың қаржылық құралдар желісін кеңейтудеміз. Қазір бізде «экспортты саяси және коммерциялық қатерлерден сақтандыру» құралы бар және «саудалық қаржыландыру» құралы бар. 2015 жылдан бастап ол желісі кеңейтіліп, жаңа құралдар енгізілетін болады - «экспорт алдындағы қаржыландыру» және т.б. Және экспортерлер үшін ол аспаптардың қолжетімділігін қамтамасыз етеміз. Сәйкесінше, сондай үлкен сервистік плюс қаржылық қолдауға ие бола отырып, біз экспортымыздың алға басатынына үміттенеміз және сенеміз.

 - Қазіргі таңда қазақстандық экспорт маркетинг пен логистика шығындарының 50%-ының орнын толтыру жолымен қолдауға ие болып отыр, бірақ ол тек өкілдіктер үшін ғана. Сонымен бірге, РФ-ға өнім экспорттаушылардың өздері ол жақтан заңды тұлға ретінде филиал ашқан оңайырақ деп айтып жүр. Олар өкілдік арқылы іс жүзінде жұмыс істеу мүмкін еместігін айтып сендіруде. Сол филиалдар арқылы қазақстандық өнімнің іс жүзінде экспортталатынын ескере отырып, тізімді кеңейту жоспарланып жатқан жоқ па?

 - Мұнда мәселе келесідей тұрғыда. Біз шетелде қазақстандық экспортерлердің өкілдігін қолдап, керегін өтеп отыруға дайынбыз деп айтқанда, әңгіме тікелей өкілдіктер туралы болады, яғни, қазақстандық компания шетелде өз өнімдерін сату мақсатында өз кеңсесін, қоймасын, сауда нүктесін сақтап отырған кезде. Ал мұнда болса, басқа елдерде тіркелген сауда өкілдіктерінің шығындарының орнын толтыру ұсынылып отыр. Бұл енді автоматты түрде басқа елдің резиденті - заңды тұлға. Және қазақстандық бюджет басқа елдің заңды тұлғасының шығындарын төлеп отыратын болып шығады. Онда құрылтайшы кім екені маңызды емес: жүз пайыз қазақстандық па, әлде жоқ па. Мұның өз нюанстары бар.

 - Бұл түсінікті, бірақ іс жүзінде ол қазақстандық өнімді сыртқы нарықта жылжытып отырған жоқ па?

 - Жылжытып отыр, иә.

 - Ал онда, қайдағы бір заңды нақтылықсыздықтың немесе айқынсыздықтың салдарынан... 

 - Мұнда нақтылықсыздық жоқ. Мұнда бәрі дәл.

 - Сонда егер филиал ашылса, экспортқа қолдау көрсетілмейтін болғаны ма... 

- Экспортқа қолдау көрсетілмейді емес - шығындарға қолдау көрсетілмейді. Мұнда да көптеген қазақстандық кәсіпорындардың ол жақтан неге заңды тұлға тіркеп, өкілдіктер ашып жатқанын түсіндіруге болады. Иә, әкімшіліктік, салық салу көзқарасы тұрғысынан, жұмыс істеу жеңілірек, Қазақстаннан қаржыландыруға қарағанда. Бұл түсінікті. Сондықтан біз екі нұсқаны ұсынамыз. Егер бұл сізге ыңғайсыз болса, онда сіз біздің нормативтерге сәйкес өкілдігіңізді сақтап тұру есебінен, және де мемлекет сізді 50%-ға қолдайтыны есебінен сіз барлығын есептеп шығасыз. Қайсы тиімдірек? Егер қандай жағдай болса да, айталық, ресейлік ААҚ-ны өкіл ретінде салық салу және ақшалай ағындар есебінен сақтау тиімдірек болса, онда ол оның таңдау құқығы болып есептеледі. Егер, керісінше, екіншісі тиімдірек болса, онда бізде адамдар өкілдікті қайта тіркеп, сол шығындарды бізге орнын толтыруға ұсынатындар жағдайлар ұшырасады. Біз бұны дұрыс тәсіл деп санаймыз және бізге тікелей отандық өндірушіні ынталандыру қажет, яғни мұнда делдал, сауда дистрибьюторлардың, дилерлердің т.б. звенолары жоққа шығарылады. Бұл осы мақсатты жасалған. Екіншіден, онда ешкім де сауда үйлерін ашуға тыйым салмайды. Егер бизнес сатуға дайын болса, онда кооперация жағдайында бірлескен сауда үйін ашуға болады. 

 - Сұхбатыңыз үшін алғыс айтамын!

adimage