Михаил Бочарников: Путин Қазақстанның мемлекеттілікке құқығы барын теріске шығарған жоқ

Астана. 8 қыркүйек. ҚазТАГ – Жанболат Мамышев. Украинадағы дағдарысқа байланысты соңғы жылдары қазақстандықтар ресейлік әр деңгейдегі  саясаткерлерден Қазақстанға аумақтық талаптар қою туралы немесе жалпы мемлекеттіліктігіне күмән келтіру деректеріне қатысты толып жатқан мәлімдемелер естіді. Ол саясаткерлердің не айтқысы келгені, сондай-ақ қазақстан-ресейлік қарым-қатынас пен интеграциялық үдерістер қалай дамитындығы туралы ҚазТАГ агенттігіне берген сұхбатында Ресей Федерациясының Қазақстандағы елшісі Михаил Бочарников айтып берді.  

- Сіз қазіргі Қазақстан-Ресей қарым-қатынасын қалай бағалар едіңіз?

- Қазақстан-ресейлік қарым қатынасын қазіргі деңгейде бұрынғыға қарағанда өте жоғары деп бағалар едім. Біз тығыз ынтымақтастықтың, серіктестіктің, одақтық қарым-қатынастың үлкен деңгейіне жеттік. Оның жарқын мысалы - жақында бекітілген халықаралық құжаттар: Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы XXI ғасырдағы тату көршілік және одақтастық туралы шарт пен Еуразиялық экономикалық одақ туралы келісім. Оған Беларусиямен бірге биылғы 29 мамырда қол қойылды. Мен сол құжаттар тығыз қарым-қатынас негізін салды деп есептеймін, және біз алдағы уақытта оларды осы негізде дамыта түсеміз деп есептеймін.  

- 1991 жылдан бері Ресей Қазақстанға қанша инвестиция салды? Ол белсенділік соңғы жылдары жанданды, не бәсеңсіді деп айтуға бола ма?

- Ол белсенділік арта түсті деп айтуға болады деп ойлаймын. Жалпы алғанда, қазір Қазақстан аумағында ресейліктердің қатысуымен құрылған мыңдаған кәсіпорындар мен ірі компаниялар тіркелген. Олар Қазақстан экономикасына инвестиция салып отыр және энергетика саласында. Ол, әрине, Лукойл,  Роснефть, Газпром т.б. Машина жасауда, автомобиль өндірісінде, өңдеу өнеркәсібі саласында да ресейлік инвестиция көп. Қазақстан Ұлттық банкінің мәліметтерінше, 1991 жылдан бері Қазақстанға салынған ресейлік инвестиция мөлшері $7,5 млрд-ты құрапты.

- Қазақстан, Ресей мен Беларусьтің парламенттері жақында Еуразиялық экономикалық одақты құру туралы келісімді ратификацияламақ. Сіз одан не күтесіз? ЕЭО-ға кіру осы елдердің әрқайсына не береді?

- Елдердің әрқайсына интеграцияның үлкен деңгейін береді, демек, жаңа экономикалық деңгейге шығады. Бұл туралы ЕЭО туралы келісімге қол қойғанда көп айтылды. Айтпақшы бұл аббревиатураны дұрыс қолданғанда ЕЭО емес, ЕАЭО болуы керек. Солай деп Еуразиялық экономикалық одақ келісімінде ресми тіркелген.
Ол былайша айтқанда, төрт еркіндікке шығу: тауарлар мен қызметтің, капитал мен жұмыс күшінің еркін айналымы. Ол сыйымдылығы 170 млн болатын ортақ нарық құру деген сөз. Ол кедергілерді алып тастау, өз экономикаларын мүлдем басқа, бұрынғыдан ірі форматта іске асыру деген сөз. Түптеп келгенде, мұның барлығы, жақында Хабар телеарнасына берген сұхбатында Н. Назарбаев атап көрсеткендей, біздің елдеріміздің қауіпсіздігін нығайтып, экономикаларының нығаюына септігін тигізеді.  


- Егер біз осы бірлестіктегі бірыңғай сот, парламент, қаржылық реттеуіштер туралы айтар болсақ,  онда біріккен банктер, сақтандыру компанияларын, электр желілік, авиа және темір жол компанияларын құру аулы да алыс емес шығар. Ол қашан болуы мүмкін және бола ала ма?

- Асықпайықшы. Алдымен ол келісімді ратификациялау және оны орындауға кірісу керек. Аталған кезеңге сіз санап шыққандардан ЕАЭО-ның сотын құру ғана нақтыланған. Алыс келешекке – 2025 жылға бірыңғай қаржылық, бірыңғай валюталық кеңістікті реттеп отыратын ұлттық деңгейден де жоғары тұратын орган құру көзделген, бірақ ол алыс келешектің тірлігі. Парламент туралы әңгіме әзірге мүлдем көтерілген емес. Еске салайын, біздің келісім таза экономикалық.  

- Келісімнің өзінде солай, бірақ депутаттар...

- Мен де сондықтан ашық айтып отырмын, қазір экономикалық мақсаттар қойылған. Сіз айтып отырған нәрселер... Иә, сіз айтқан салаларда бірлескен ірі компаниялар құру, бірыңғай ортақ нарық құру мүмкін, бірақ ұлттық экономика үшін сезімтал жекелеген нәрселерде ортақ нарық құру келісімнің өзінде кейінге қалдырылған салаларға қатысты.
Мысалы, мұнай, мұнай өнімдері мен газ бойынша, энергетикада, дәрі-дәрмекте және медициналық жабдықтар бойынша ортақ нарық құру.  Қаржы туралы мен айтып кеттім. Сондықтан олардың барлығы мүмкін шаруалар, бірақ ол шұғыл түрде бола қалады дегенді аңғартпайды. Кезеңмен алға жылжып, алдыға қойылған міндеттерді кезеңмен іске асыру керек.

- Осы нарықтар бойынша қандай мерзімдер туралы сөз болып отыр?

- Мерзімдері - әртүрлі. Осы салалардағы ең алыс мерзім – 2025 жыл. Атап кеткен сезімтал салаларда 2016-2019 жылдарғы ертелеу мерзімдер де бар.

- Былтыр Астанада Еуразиялық экономикалық комиссия төрағасы Виктор Христенко Кедендік одақтың басындағы келеңсіз жәйттер, атап айтқанда, мұнай өнімдерін сатуда және капиталдың қозғалысындағы жағдайлар мүше-елдердің интеграциялануы жетіспеушілігінен туындап отыр деп еске салды. Ол осы үдерістерді жылдамдату керек дегенді білдіре ме?

- Ол былтыр айтылған болатын. Одан бері біз ол интеграцияны жылдамдаттық, себебі  Виктор Борисович Христенко баяндама жасаған соң, 29 мамырда Еуразиялық экономикалық одақ туралы келісімге қол қойылды. Сол үдеу сол кезде берілген болатын. Ол интеграцияның жаңа кезеңі.

- Қазақстан, Беларусь пен Ресей жан басына шаққанда ЖІӨ көлемі жағынан бір деңгейде. Енді Кедендік және Еуразиялық одаққа Армения мен Қырғызстан қосылғысы келеді. Бұл Қырғызстан Ресей сияқты ДСҰ-ға бұрыннан мүше болып отырғандықтан, біздің бірлестікте қандай да саяси және экономикалық дисбалансқа соқтырып, Армения мен Әзербайжан арасындағы аумақтық дауды тудырмас па екен?

- Евразиялық экономикалық одақ тек экономикалық одақ және экономикалық мәселелерді ғана шешеді, сондықтан ЕАЭО құрылуымен қандай да саяси дисбаланс туралы айтпаған болар едім. Біздің келісіміміздің артықшылығы да дәл осында, ол экономикалық ынтымақтастықты реттеп тұру үшін құрылған. Экономикалық салаға келетін болсақ, шынымен де Армения, Ресей және Қырғызстан ДСҰ-ға мүше. Қазақстан ДСҰ-ға енді кірмекші.  
Әрине, реттелуді қажет ететін мәселелер де жоқ емес, себебі ДСҰ-ға мүшелік енді ЕАЭО-ға қатысумен де есептесуі керек, сондықтан да Арменияның ЕАЭО-ға кіруінде жол картасы деген жасалды. Шын мәнісінде ол жол картасы толығымен орындалды, және біз Арменияны биыл-ақ ЕАЭО-ға кіреді деп отырмыз.
Қырғызстанға қатысты жағдай да сондай. Оларға қатысты да жол картасы қабылданған. Карта қазір іске асырылу барысында, оны іске асырумен арадағы қарама-қайшылықтар жойылады. Сондықтан да ДСҰ-ға мүшелік пен ЕАЭО-ға мүшелік арада ешқандай қарама-қайшылық тудырмауы үшін осындай құжаттар қабылданған.

- КСРО ыдырағалы 20 жыл өткенде, Дүниежүзілік банк мәліметтерінше, тек Балтық жағалауы республикалары ғана жан басына шаққандағы ЖІӨ көлемі жағынан РФ-мен шамалас екен. Кеңестер одағының көптеген республикаларының өмір деңгейі жағынан, тым болмаса, Ресейге жете алмауының себебі неде: мемлекеттік басқарудың тиімсіздігінде ме, табиғи ресурстарының жоқтығы немесе тағы басқада ма?

- Бұл жерде себептердің жиынтығын қарастыру керек деп ойлаймын. Біріншіден, экономикалық деңгейдегі айырмашылық, немесе Кеңестер Одағының ыдырау шағында өнеркәсіп дамуының деңгейінің әр келкілігінде, яғни Кеңестер Одағының бұрынғы республикалары әр түрлі деңгейден бастады. Баз бір бұрынғы республикалардың табиғи байлығының барлығында. Әрине, осы тұрғыда тұрақтылық та өте көп мәнге ие.  
Егер еске алсақ, кейбір республикаларда посткеңестік дәуірде тұрақсыздық орын алды, түрлі-түсті революциялар болды, ол, әрине, экономикалық саладағы серпіліске мүмкіндік бермеді. Мен бұл сұраққа, Ресейдің Қазақстандағы елшісі болғандықтан, қандай да елдің дамуына түсініктеме бермеген болар едім. Менде ондай түсініктеме беруге құқым жоқ, ал жалпы айтқанда мен солай дер едім.  

- Шынымен де, үлкен ағасыз тіршілік бастасақ, ал революция барысында диктаторды лақтырып тастасақ, өмір басқаша болатындай көрінген. Бірақ, өкінішке қарай, цифрлар көрсетіп тұрғандай, әл-ауқаттың күрт жақсара қалуы, ал кейбір жағдайларда бұрын болған жағдайдың өзін сақтап қалу байқалмады. Біздің елдердің тарихи тәжірибесі мен менталитетін ескерсек, демократия мен экономикалық өсім қаншалықты өзара байланысты?  

- Барлық елдер бірдей революциялық бетбұрыстардан өткен жоқ, бірақ шынымен де, посткеңестіктік бірқатар елдері түрлі түсті революциядан өтті. Шындығында оларда сырттан әкелінген элементтер де болды. Қазір үлкен ағаның ықпалы жоқтығы жақсы, оған ешкім де ұмтылып отырған жоқ. Бұрынғы кеңестік, ал қазір тәуелсіз республикалардың толыққанды теңдігі барлығы да жақсы, бірақ ол өзгерістердің көпшілігі абсолютті демократия ұранымен іске асырылды. Қандай да елдің дамуында демократиялық шарттарды енгізу әрекеттері болды.
Мұның барлығы дұрыс, бірақ көптеген демократиялық шарттар жасанды түрде енгізілді – сырттан ықпалмен және баз бір егеменді мемлекеттің ұлттық мінезімен қабыспай жатты. Сондықтан ондай нәрселер мемлекеттік төңкеріс жасау, билікті алмастыру және кейін автоматты түрде гүлдену басталады дегенді білдірмейді. Ең бастысы – тұрақтылықты қамтамасыз етуде. Өзіңіз білетіндей ол өзгерістердің барлығы бірдей тұрақтылыққа әкелмеді. Бұрын Кеңестер Одағында болған кейбір мемлекеттерде ол тұрақсыздық ұзақ сақталды. Сондықтан да осындай болып отыр.    

- 1991 жылы ҚазақССР-інде, КСРО-ның бұрынғы республикаларындағыдай референдум өтіп, онда республика тұрғындарының 94,1% халқы КСРО-ның теңқұқықты, егемен мемлекеттер одағы ретінде сақталуын қолдады. Кедендік және Еуразиялық одаққа кіру сәтіне Қазақстан референдум өткізген жоқ, бірақ көптеген сарапшылар оны қолдап дауыс берушілер көрсеткіші 1991 жылғыдан әлдеқайда төмен болар еді деп есептейді. Интеграциялық көңіл-күй Қазақстанда және Ресейдің өзінде қаншалықты күшті?  

- Референдумда Қазақстанда да және жалпы бүкіл елде Кеңестер Одағын сақтап қалуды 90% қолдауы, меніңше, сол кезге Кеңестер Одағы қандай болса - ортақ үй - соны сақтап қалуға деген ниеттен туындады. Ол ортақ мемлекет болатын. Адамдар онда тұрып үйренген. Қандай да қиындықтарға қарамастан, оны қиратқысы келмеді.
Қазір жағдай сәл басқаша. Қазір әңгіме ортақ үйді құру туралы емес, ортақ одақ құру, қазіргі бар егеменді елдердің интеграциясын құру туралы болып отыр. Осы жағдайдың өзінде бір-біріне деген ұмтылыс өте үлкен. Әрине, цифрлар 90% емес шығар, бірақ ол бәрібір елеулі.
Мысалы, Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының жақындағы мәліметтерінше, биыл жазда жүргізген сауалнама көрсеткендей Қазақстан халқының 73,3%-ы ЕАЭО құруын қолдап, осы одақ аясында интеграцияны қолдайтынын көрсетті. Ол өте үлкен пайыз. Ресейде оны қолдау көрсеткіші 65-тен жоғары 70 пайызға дейін.  
Біз Орталық Азиядағы бірқатар мемлекеттерде де осы интеграциялық одаққа деген көзқарас түзу. Қазір ондағы цифрларды айтпай-ақ қояйын, бірақ оларда да жоғары. Сондықтан қазіргі жағдайда адамдардың біздің интеграциялық бірлестікке деген осындай көзқарасы ол үдеріске сенімді қолдау көрсетіп отырғанын білдіреді.  

- 1990 жылдың басында Қазақстан жұртшылығы жазушы Александр Солженицынның «Біз қалай Ресейді жайластырамыз» атты публикацияларына қатты шамданған болатын және Владимир Жириновскийдің көптеген сөйлеген сөздерінде Қазақстанға аумақтық дау барлығы туралы мәлімдеген болатын. Президент Владимир Путин Нұрсұлтан Назарбаев бұрын мемлекет болмаған жерде мемлекет құрды деп мәлімдеді. Сіз оған не дер едіңіз? Екінші бір мәселе – Ресейдің өзінде реваншистік идеялар, кейбіреулер айтып жүргендей әңгімелер, Ресей империясын құру туралы болсын немесе КСРО-2-ні құру туралы болсын, қаншалықты күшті?

- Мен «реваншистік» деген сөзді дұрыс демеген болар едім. Реваншиістік көңіл-күй қандай да жеңіліс тапқанда және оған қарымта соққы бергісі келетінде болады. Осы мәселеде ондай сөзді қолданудың орны жоқ сияқты, ал Сіз айтқандай, Кеңестер Одағы -2 немесе Ресей империясын қалпына келтіруге келсек, Ресей Федерациясында, жалпы елді айтатын болсақ,  көңілінде ондай ой жоқ, Елбасшылығында да ондай ой жоқ, және ол Ресей Федерациясының саясатының бір бөлігі болып табылмайды.
Әрине, әр адамда әр түрлі пікірлер болуы мүмкін, Ресей Федерациясының қоғамдық тіршілігінде ондай адамдардың болуы әбден мүмкін, бірақ экстремистік, шектен тыс шыққан көзқарастары бар адамдар қоғамның барлығында да бар. Мен Лимоновтың көзқарасына түсініктеме бергенде Қазақстан қоғамында да шектен тыс көзрастары бар адамдар бар және оны олар ашық айтып жүр дегенмін. Ал не?
Бәлкім, оларды тыңдамауымыз керек шығар, бірақ ол демократияның көрінісі, және адам жеке басының пікіріне құқығы бар, егер ол қоғам тіршілігіне кедергі келтірмейтін болса. Сондықтан мен әлгі саяси қайраткерлердің пікірлеріне сондай көзқарастамын, ал олардың кейбіреулері саяси қайраткерлер де емес.
Ресейде мұндай пікірді қолдау жоқ. Бұл Ресей Федерациясыың абсолютті саясаты болып табылмайды.  Бұл туралы біздің сыртқы істер министрлігі де, біздің миистр Сергей Викторович Лавров та айтты. Саясат туралы, жалпы сыртқы саяси мәселелер, басқа мемлекеттермен қарым-қатынас, оның үстіне көрші елдермен байланыс туралы тек сәйкесінше Ресей Федерациясының президенті, үкімет өкілі, сыртқы істер министрі немесе сондай уәкілеттігі бар тұлғалар ғана мәлімдеме жасай алатынын баса айтамыз.  
Ал қалғандары тек өздерінің жеке пікірлерін білдіреді, оны асыра бағалаудың қажеті жоқ. Осы төңірегінде БАҚ-та көп жазды деп ойлаймын. Менің айтқым келетіні, қандай да бір қауіптер болатын болса, Қазақстан қоғамының алаңдаушылығын басайын, Ресейде ондай ниет те, саясат та жоқ.  
Ал енді Владимир Владимирович Путиннің Селигердегі (жастар лагері - ҚазТАГ) сөйлеген сөзіне келер болсақ, өкінішке орай осы сөйлеген сөздің және сондай-ақ хабар телеарнасына берген сұхбатында Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың айтқан сөздері айналасында бұқаралық  ақпарат құралдары контекстегі нақты бір сөздерді теру арқылы қолдан дүрлікпе жасады.  
Владимир Владимирович Путин өз сөзінде Қзаақстанның мемлекет болуға деген құқығын теріске шығаруды, не болмаса қазақстандық мемлекет ұғымын қыспаққа алуды білдірмеді. Ол керісінше Нүрсүлтан Әбішұлына мақтау сөздерін айта келе, Кеңес Одағы құлағаннан кейін Қазақстан Республикасы секілді мемлекеттің алғаш құрылғанына назар аударды.  
Еске салсақ Нұрсұлтан Әбішұлы да Стратегия-2050 таныстыра отырып, біздің жаңа мемлекеттің іргетасін нөлден бастап қалағанына тоқталған еді. Бұл сөйлеу мәнері- біз түсінеміз. Бұл жағдайда да солай қарау керек. Және Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Еуразиялық одақтан шыққалы жатыр-мыс деп айтыпты-мыс деген жағдайда да. Бұл Путиннің Селигердегі сөзіне жауап-мыс.  
Негізі бұл бұдан бұрын айтылған - Путиннің сөзіне дейін. Және контексі де мүлде басқа болатын. Нұрсұлтан Әбішұлы еуразиялық одақ пайдасы туралы айтты, және оған қарсы келушілердікі делитанттық деп атады, дегенмен бұл да контекстан алынды. Сондықтан баспасөздің осындай мәлімдемелері айналасында дүрлікпен тудырмауға шақырамын, оның үстіне ол қолдан жасалған болса.  

- Ел тәуелсіздігіне қауіп төндіретін одақтардан Қазақстанның шығатыны туралы мәлімдемесі бір апта бұрын жасалған еді, дегенмен украиналық және ресейлік БАҚ мұны енді ғана қозғап жатыр…

- Демек ол біреуге керек болған. Мен оның кімге керек болғаны туралы ары қарай түсініктеме бермеймін.

- Былтыр     Standard&Poor’s рейтингтік агенттігі Қазақстанның кезекті рейтингін жасай отырып, Қазақстандағы биліктің сабақтастығы мәселесі бойынша белгісіздіктерге байланысты саяси қауіптердің жоғары екенін еске салды. Сіз Қазақстанның келесі президенті де интеграциялық процестерді ұстанады деп ойлайсыз ба?  

- Біз өз саясатымызды рейтингтік агенттіктердің бағасына құрмаймыз.  Бұл біздің ұстанымымыз емес.  Біз Нұрсұлтан Әбішұлына денсаулық пен барлық игілікті тілейтінімізді айтқым келеді және оның Қазақстан президенті тағындағы барлық әрекетіне қолдау көрсетеміз.   Оның басшылығымен Қазақстан өте сенімді, өте жемісті дамуда деп санаймыз. Мен Қазақстанның ішіндегі процестерге қандай да бір баға бермеймін.  Маған елші ретінде қандай да бір баға беру жөнсіз әрі дөрекі болар еді.   Онымен өздерінің жеке пікірлерін білдіретін жекелеген қайраткерлер, және оларға бұл қызық болса рейтингтік агенттіктер айналыссын. Мен үшін бұл талқылайтын мәселе емес.    

- Жақында Абхазия өзінің тәуелсіздігін мойындау туралы өтінішімен Қазақстанға тағы хабарласты.  Сіз Қазақстан РФ-ның Қырымға қатысты әрекетіне түсіністікпен қарайды деп, 18 наурызда қазақстандық СІМ жасаған ресми мәлімдемесінен кейін Қазақстан Абхазия мен Оңтүстік Осетияның тәуелсіздігін мойындайды деп санайсыз ба?    

-   Маған Абхазия мен Оңтүстік Осетияның Қазақстанға мойындау мәселесі туралы хабарласқаны белгісіз.  Мен бұл туралы бірінші рет естіп отырмын және ондай шешімді Қазақстан билігі қабылдайтын болады.   Маған егер бұған түсініктеме жасалар болса, ол туралы сыртқы істер министрлігінің қандай да бір хабарынан білген қызығырақ болады.   Бұл бәріне белгілі   мәлімдеме болатын. Біз бұны Ресейде қолдадық та. Бұл қиын сұраққа  деген  дұрыс, маңызды және өте салмақты  мемлекеттік әрекет деп ойлаймын. Қазақстанның ұстанып отырған ұстанымы жоғары құрметке лайық деп санаймын.    

- Қырымды қозғаған екенбіз. Өкінішке орай қазақстандық СІМ бұл сұраққа түсінік бермей отыр, РФ Еуразиялық одаққа қандай аумақтық шекараларымен кірді, яғни Қырыммен бе, әлде онсыз ба?  

- Ресей Федерациясы өзінің барлық аумағымың шекарасымен кірді.  

- Яғни Қырыммен бе?  

- Қырым біздің барлық ішкі заңнамамыз бойынша Қырым Республикасында өткен референдумға байланысты Ресей Федерациясының құрамына заңды негізде кірген.   Бұл жерде тіпті сұрақ қоюға да себеп таппай отырмын. Ресей Федерациясының барлығы Еуразиялық экономикалық одақ шарты таралатын аумақ болып табылады.  

- Халықаралық әскери коалиция Ауғанстаннан кетіп жатыр. Оған қоса Қырғызстан   Кеден Одағы мен Еуразиялық Одаққа кіргісі келеді.  Соның нәтижесінде біздің бірлестікің шекарасы ыстық нүктелерге жақындады  

- Көптен күткен халықаралық коалиция жауынгерлерінің Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін осындай мәселе туындап отыр.  Бұл жағдайлар заңды түрде қауіп төндіріп отыр, жалпы Қазақстанның бейбіт болуын және бейбіт көрші болуын қалайтын әлемдегі мемлекеттердің   барлығының қорқынышын тудыруда.   Әрине бұл қауіптер Ауғанстанмен шекаралас мемлекеттердің қауібін тудырып отыр десек, бұл Ресей үшін де маңызды.  
Біз Ауғанстаннан алыс емес жерде орналасқанбыз.  Көп қайғы -қасырет шеккен елдің шекарасынан шығып кетуі мүмкін қандай да бір толқулардың болғанын қаламаймыз.   Бәріміз білетіндей, бұл тақырып, әлемнің түрлі елдері мен түрлі халықаралық ұйымдардың, Біріккен Ұлттар ұйымының интенсивті кеңестерінің  басты тақырыбына айналып отыр.   Посткеңестік кеңістікте ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы (ҰҚШҰ) бар.  
ҰҚШҰ-да да бұл тақырып қарастырылуда, белгілісі, осы ұйымның мүше мемлекеттері Ауғанстанда қалыптасатын жаңа жағдайларға байланысты жаңа қауіптерге төтеп беру үшін дайындықтарын арттыруда. Қандай да бір әскери мәмілелерге тоқталмай-ақ қояйын. Десек те сіздер білесіздер,  ҰҚШҰ мемлекеттері сенімді салмақтылық танытып отыр, бірақ өз күші мен мүмкіндіктерін дайындауда.  Соңғы кездері ҰҚШҰ жауынгерлеріне арналған бірқатар оқулар да болды.   Олар сәтті шығып, жақсы жауынгерлік дайындықтарын да көрсете білді.  

- Қазақстанда орыс тілі конституция бойынша қазақ тілімен бірге мемлекеттік ұйымдар мен мемлекеттік басқару органдарында тең қолданылуда. Десек те Қазақстанда да, Ресейде де орыс тіліне қандай да бір деңгейде қысым көрсетілетіні туралы естіп қаламыз. Бұл туралы сіз не ойлайсыз?  

- Орыс тілінің мұндай жағдайы Конституцияда ғана емес, «Тілдер туралы» заңда да бар Қазақстанның Конституциялық кеңесі мемлекеттік мекемелер мен муниципиалды мекемелерде орыс  тілінің қазақ тілімен тең қолданылуы туралы конституция ережесінің біржақты түсініктемесі туралы шешім қабылданды.   Конституциялық кеңестің осындай шешімі бар. Орыс тілі Қазақстанда қысым көріп жатыр деп ойламаймын. Мен оны көріп те, естіп те жрген жоқпын.

- Сіз Астана туралы айтып отырмысыз, әлде жалпы Қазақстан бойынша ма?  

- Жалпы орыс тілінің ұстанымы қалыпты, мұнда, Қазақстанда ешқандай қысымға тап болып жатқан жоқ деп ойлаймын.  Бұл дегеніңіз ол мемлекеттік тілдің дамуына қандай да бір кедергі келтіреді дегенді білдірмейді.  Ал енді кей жерлерде  Конституциядағы  тілдер туралы заңда қарастырылған ережелердің дұрыс орындалмай жатқандығы туралы шағымдар - басқа мәселе.   Бұл  мәселені қаза берудің, жекелеген жағдайлар бойынша түскен арыздарды үлкейтіп алудың қажеті жоқ деп ойлаймын.  
Мемлекеттік биліктің аталмыш мәселеге деген көзқарасы президент Назарбаевтың сөзінен аңғарылады, ол Қазақстандағы көпұлттың тілдеріне, соның ішінде орыс тіліне ешқандай қысым көрсетпестен кез-келген мемлекет үшін аксиома болып табылатын мемлекеттік тілді дамыту қажеттігін бірнеше мәрте және жиі айтып жүр.  Оны ақырындап, асықпай, мәжбүрлеу әдісі арқылы емес, жаймен тәрбиелеу, мемлекеттік тілді алға шығару арқылы жүзеге асыру керек. Бұл ойын Нұрсұлтан Әбішұлы жақында ғана хабар телеарнасына берген сұхбатында айтты.  

- Ресей елшілігі және қандай да болмасын ресейлік ұйымдар орыс тілін оқытумен немесе ағартушылық бағдарламалармен айналыса ма?  

- Елшіліктің міндетіне ол кірмейді. Біз орыс тіліне оқытпаймыз.   Біз орыс тілінің Қазақстандағы білім жүйесінде қалай оқытылып жатқанын бақылаймыз.   Мен орыс тілін оқытуға арналған курстардың саны көп еместігін көріп жүрмін.  Жалпы егер қажеттілік туындап жатса, біз орыс тілінің  қандай да бір курсының ашылуына ықпал ете аламыз.  Мәселен ресейлік мәдениет орталығында, десек те айта кету керек тәжірибеде ресейлік мәдениет орталықтарында әзірге ондай курстар жоқ.  

- Яғни ондай қажеттілік жоқ па?  

- Бұл сатыда үлкен қажеттілік жоқ деп ойлаймын, дегенмен мен орыс тілін жастардың да үйренгенін қалар едім, олар орысша өздерінің ана тілінде сөйлеп тұрғандай сөйлесе екен деп тілеймін. Міне бұл менің тілегім.  Орыс тілін меңгеру деңгейінің төмендемеуін қалаймын.  

- Санкциялар жайында. Батыс пен Ресейдің өзара санкциялар алмасуынан Қазақстанның Ресейге деген тауар айналымы қаншалықты өсуі мүмкін?  Қазақстанның Ресейге деген экспортының барынша арту мүмкіндігі туралы айтуға бола ма?  

- Сіздер біздің санкцияларды құптамайтынымызды білесіздер, себебі қазіргі жағдайымыз тіпті дұрыс емес, шыдамдылық жоқ.  Біз жауап ретінде және мәжбүрлі түрде санкция жолдадық. Олар жарияланғандай, бір жылға салынды және бір жыл өткен соң оларға деген қажеттілік жойылады деп ойлаймын, десек те факті дегеніміз - факті.    
Қазір Қазақстанмен біздің тауар айналымымыздың абсолютті саны туралы бірдеме айтуға әлі ерте деп ойлаймын - ол келесі жылдың басында белгілі болады. Десек те сізге қазірдің өзінде Ресейден Қазақстанға көліктердің,  өнеркәсіп тауарлары мен құралдардың   экспортының артып отырғанын айта аламын.   Қазақстанның Ресейге қорғасын және басқа да металдар бойынша экспоры артуда. Сонымен қатар азық-түлік тауарлары бойынша да экспорты өсуде,  мәселен мен деректерді қарағанда, ет және ет өнімдері бойынша Ресейге қазақстандық экспорттың екі есе өскенін, сүт, бал, жұмыртқа бойынша екі еседен де көп болғанын, ет және балық өнімдерінің қайта қалпына келтірілген өнімдері бойынша 8 есеге артқанын көрдім.  Бұл ретте көп нәрсеге қол жеткізуге болады деп ойлаймын.  
Салынуының өзі жағымсыз болып табылатын санкцияларды Ресей қолданғалы отырғандай, өз экономикасының пайдасына пайдалануға болады, және Еуразиялық одақ бойынша біздің әріптестер де оны пайдаланып қалады деп ойлаймын.    Жақында ғана үкімет деңгейінде Қазақстан мен Белорусь   ЕЭО бойынша әріптес ретінде оны толық пайдаланып, тіпті санкциялық шектеулер салынған еуропалық елдерден келетін ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеп, оған қосымша құн салығын енгізетіні туралы мәлімдеме жасалған еді. Сонда осындай түрдегі тауарлар Ресей нарығында өз орнын табар еді. Мұның болашағы міне осындай.

- Яғни біз Польша алмасын қайта өңдеп, сата аламыз  …

- Белгілі бір деңгейде.

- Ресей болашақта да «Байқоңыр» ғарыш айлағын пайдалануға ниетті ме, себебі ресейлік басылымдарда оны қаржыландыру нөлге теңесуі мүмкін деген ақпараттар жарық көрді  …

- Оның нақты ақпарат емес екенін білесіздер. Бәрін тынышталтқым келеді.  Бюджетті құрастыру процесі жыл сайын белгілі бір сатылардан өтеді және ол жыл сайын талқыланады.  Қазір бірнеше жылға алдын-ала жоспарлау процессі қалыпты жүріп жатыр.   Ерекше ештеме болып жатқан жоқ.  Біз келісімге келдік, Байқоңыр кешенін Ресейдің 2050 жылға дейін қодданатындығы туралы келісім бар.  
Былтыр желтоқсанда ресейлік-қазақстандық жол картасы қабылданды, онда аталмыш кешенді бірігіп пайдалану болашағы қарастырылған.  Бұл қалыпты жағдай. Және Қазақстанның ғарыш қызметіне қатысуын қамтамасыз ету бойынша «Бәйтерек» бағдарламасы да бар. Ол жүзеге асырылу кезеңінде тұр.  Бәрімізге белгілі, қазақстандық жерсеріктер ұшырылды, «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы ғарыш қызметі бойынша Ресеймен өзара қарым-қатынас жалғасын табатын болады.  

- Сұхбатыңызға рахмет!

adimage