Наталья Ковалева: «Коллекторлық қызмет туралы» заң жобасы кредиторлардың мүддесін лоббилап, борышкерлердің құқықтарын шектейді

Алматы. 25 сәуір. ҚазТАГ – Владимир Радионов. 5 сәуірде ҚР парламент мәжілісінің депутаттарына «Коллекторлық қызмет туралы» заң жобасы таныстырылды. Депутаттар оны әр түрлі қабылдады. Атап айтқанда, Гүлжан Қарағұсова оны «мафия» деп атап, мемлекетті оны «басқаруға» шақырып, ол үшін тәртіп ережесін жасауды айтты. Ал Мұхтар Тыныкеев оны халыққа қарсы жасалған деп атады.
Заң жобасы алғашқы түрінде кредит және қарыз алған қазақстандықтардың өмірін қиындатады дегенмен «Транспаренси Қазақстан» қоғамдық қорының атқарушы директоры Наталья Ковалева келіседі. Осы қор парламент депутаттарына түскен заң жобасына сараптама жасаған. Мамандардың қорытындысы келесідей: коллекторлық агенттіктердің жұмысының басталуымен – заң жобасын әзірлеушілердің осы түріндегі жобасы – қарыз алушылар қорғалмайтын болады.
Біз «Транспаренси Қазақстан» жетекшісінен осы заң жобасына қатысты біздің біраз сауалдарымызға жауап беруін сұрадық.


- Парламент қабырғасында осы заң жобасын талқылау барысында депутат М. Тыныкеев «Коллекторлық қызмет туралы» заң жобасын халыққа қарсы жасалған деп атады. Оның пікірінше, ол заң рекетті заңдастырады. Сіз сонымен келісесіз бе?


- Шынымен де, депутат осы жерде дұрыс айтты. Егер заң елеулі өзгерістерге ұшырамайтын болса, онда ол кредит және займ алған қазақстандықтардың өмірін өте қиындатады.

- Ол неде көрініс табады?

- Онда коллекторлық агенттік деген не екеніне нақты анықтама берілмеген, коллектор дегеніміз кім, оның құқықтары мен міндеттері қандай, борышкердің құқықтары қалай қорғалатыны көрсетілмеген.
Мысалы, онда коллектор туралы бір де сөз жоқ. Одан кейін «коллекторлық агенттік дегеніміз коммерциялық ұйым, оның ресми мәртебесі әділет органдарында мемлекеттік тіркеумен анықталады, және олар коллекторлық қызметпен айналысады» делінген. «Коллекторлық қызмет» дегенімізге анықтама тағы да берілмеген. Сондықтан бізге «коллекторлық агенттік дегеніміз қарыздарды өндірумен айналысатын заңды тұлға» деген анықтама дұрыс секілді. Осы анықтама түрінде түсініктірек, ұйым немен айналысатыны.

- Бар мәселе тек анықтамада ғана ма?


- Әрине, жоқ. Анықтама заң жобасында берілмегендердің кішігірім бір бөлігі ғана. Заң жобасының жекелеген ережелері тікелей құқық бұзушылыққа апарады, ал ол үшін ҚР заңнамасымен әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілік қарастырылған, оның ішінде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығы да бар.


- Нақты мысал келтіре аласыз ба?

- Заң жобасының мәтінін қарап көрейікші. Атап айтқанда, 4-ші бапта былай делінген: «Коллекторлық қызметті іске асыру және борышкермен өзара іс-қимыл ережесі коллекторлық агенттіктің ең жоғарғы органымен бекітіледі». Демек коллекторлардың өздері борышкермен қалай жұмыс атқаратынын, қандай әдістерге баратынын өздері шешеді ғой. Бізде ондай коллекторлық агенттіктердің жұмыс жасап жатқанына 10 жылдан асқанын ескерсек, олардың негізгі жұмыс істеу әдісі қорқыту және қысым көрсету екенін бәрі де естіген болар. Коллекторлар енді ол әдістерін өздері бекітіп, өздеріне ереже жасай алады.


- Яғни мемлекет клиенттермен жұмыс жасау әдістерін коллекторларға береді ғой. Демек, олар клиенттерімен не істесе де ол үнсіз келісіммен жасалып отырған болады ма?


- Онша ондай емес. Егер коллекторлар қылмыстық кодексті бұзатын болса, онда олар қолданыстағы заң бойынша құқық бұзушылық үшін, не қылмысы үшін жауап береді.


- Демек, борышкерді ұрмайды ғой?

- Бәлкім ұрмайтын да шығар, бірақ мен дәл айта алмаймын. Оның үстіне адамға ҚК бұзбай-ақ «қысым» көрсетуге болады ғой – моральды түрде, психологиялық түрде, отбасының мүшелері арқылы және т.б. Сонымен қатар егер ережені коллекторлық агенттіктердің өздері жасап отыр екен, ондағы бұзушылықтарды анықтау қиын болады, себебі ереженің өзі кез келген уақытта мың құбылып, өзгеруі мүмкін. Сондықтан біз коллекторлық әрекет ережесі мен борышкермен өзара іс-қимыл өкілетті органдардың бақылауымен жүргізілуі керек деп есептейміз.
Одан ары, заң жобасы борышкердің жеке мәліметтерін банк арқылы коллекторлық агенттікке беруді қарастырады, шын мәнісінде үнсіз ғана үшінші адамға береді. Адам өзіне қатысты мәселемен банк емес, коллекторлық агенттік айналысып жатқанын білмей де қалуы мүмкін.


- Бірақ келісетін шығарсыз, коллектор жұмысын бастау үшін қалай болғанда да адамның жеке мәліметтері оған керек қой. Онда, Сіздіңше, оның тәртібі қандай болуы керек?


- Борышкер тек қарызын ғана емес жеке мәліметтерін де нақты коллекторлық агенттікке беруіне жеке басы келісуі керек. Ол қазіргідей, үнсіз ғана болмауы тиісті.
Қазір, кредит алған кезде, сіз сотқа дейінгі реттеу туралы келісімге қол қоясыз (коллекторлардың жұмысы да сотқа дейінгі реттеуге жатады). Бірақ келісімде сіздің қарызыңыз өндірілуі үшін коллекторға берілуі мүмкіндігі туралы бір де сөз жоқ. Бірақ заң жобасы бұл қадамның салдары туралы банк клиентті хабардар етуі керек па екендігін ашпайды : оған жеңілдік бола ма, қиын бола ма, тіпті, егер қарызды өндіру ісіне коллектор араласқанда қарыз сомасы қанша болатындығы ашылмаған.
Коллектор үшін тағы бір «еркіндік» - агенттікті тіркеу тәртібі. Заң жобасының 5-ші бабы мерзімді қарастырады: ол мерзім ішінде – 1 жыл - коллекторлық агенттік әділет органдарында мемтіркеуден өткесін құзыретті органға (ондай орган ҚР Ұлттық банк болып табылады) есептік тіркеуге құжаттарын тапсыруы тиісті. Демек, есептік тіркеуге алынбайынша, коллекторлық агенттік бір жыл бойына құзыретті орган бақылауынан тыс, бірақ коллекторлық ұйымның барлық құқығын иелене отырып, еркін жұмыс жасай алады.


- Мәжілісмен М. Тыныкеевке қайта оралайықшы. Ол өзінің осы заңға қатысты сөйлеген сөзінде заң жобасы кіммен болмасын үйлестірілгенімен, халықпен үйлестірілмеген деп айтты. Сізге осы заң банк мүддесі үшін жазылған сияқты көрінбей ме?

- Иә, ол коллекторлық агенттіктерді бақылайтын құзыретті орган ретінде ҚР Ұлттық банк екендігінен көрініп тұр. Бірақ, Ұлттық банкте коллекторлық агенттіктерге ықпал ететін тетіктері жоқ, себебі ол қаржылық институт болып табылмайды. Оның үстіне мүдделер қақтығысы айдан анық: банктерде улы кредиттер көп, ол одан да арта түсетін шығар, және Ұлттық банк өкілетті орган ретінде коллекторлық агенттіктер арқылы банктердің қарыздарын өндіріп алуын лоббилайтын болады. Біз коллекторлық агенттіктердің жұмысын әділет министрлігі бақылап отыруы керек деп есептейміз, себебі ол бейтарап, және еш мүдделі емес.
Бұл жерде заң жобасының тағы бірнеше ережесі ерекше. Мысалы, оның мәтінінен қандай шартпенен қарыздарды беру болатындығы айтылмаған. Қарыз коллекторлық агенттікке сатыла ма, әлде жоқ па? Ал заң мәтінінде коллекторлық агенттік пен банк қандай шарттармен келісім жасайтындығы жазылуы тиісті. Борышкер қарыздарын қалай өтейтіндігі нақты көрсетілуі керек – банкке ма, коллекторға ма екендігі. Ол коллекторға төлеп болған соң банкке қарыз болып қалмауы керек.
Жалпы заң жобасында коллектор жұмыс атқаруы тиісті банк қарыздары туралы айтылады. Бірақ біздегі борышкерлер тек банктердің немесе микрокредиттік мекемелердің алдында ғана қарыз болмайды. Жеке тұлғалар да, заңды тұлғалар бір-бірінің алдында қарыз немесе кредитор болуы мүмкін. Ондай жағдайлар заң жобасында жазылмаған, онда жеке тұлғаның банк алдында борышкер болып қалған оқиғасы туралы ғана айтылады. Ал әлемдік тәжірибе бойынша, коллекторлар тек қана банк шаруасымен айналыспайтыны белгілі.


- Әлемдік тәжірибе демекші. Заңды дайындаушы (Ұлттық банк) осы заң жобасы АҚШ пен Англияның осындай заң жобасының талдамасы негізінде жасалған деп отыр. Сіз батыста коллекторлар қалай жұмыс жасайтынын айтпас па екенсіз?


- Айтарлықтай айырмашылық, егер бізде тек коллекторлық агенттік басшыларына ғана талап қоя отырып, тіркеуден өткізу қарастырылса, батыста осы жұмысқа коллектордың әрқайсысынан лицензия талап етіледі. Бізде агенттікке ешқандай білімі жоқтар да келіп жұмыс істейтіндігі қарастырылады.
Ол аз десеңіз, шетелде заң деңгейінде барлық нормалар жазылған – оның ішінде коллектор борышкермен қалай қарым-қатынас жасайтындығы да көрсетілген. Ол сізге түнде де, мереке кезінде де қоңырау шалмайтындығы кепілденген, әрине, оларда моральдық немесе физикалық қысым көрсету деген мүлдем жоқ.

- Депутаттар заң жобасына Сіздердің берген ұсыныстарыңыздан хабардар ма?

- Біз ресми түрде парламентке жүгінген жоқпыз, бірақ депутаттарға жолдадық. Бұл мәселеде аздаған алға жылжушылық бар, кем дегенде, біздің бірінші бапқа қатысты ұсыныстарымыз ескерілген және біз оған түзетулер енгізіледі деп үміт етеміз.


- Коллекторлардың жұмысын реттейтін жеке заң керек пе, егер олар он жылдан бері ешқандай заңсыз-ақ жұмыс жасап жатқанын ескерсек.


- Бөлек заң болғаны жақсы тәжірибе ғой. Бірақ онда ұйымдардың бір тобының (біздің жағдайда банктердің) мүдделерін лоббилау болмаса, сонымен қатар азаматтардың есебінен ешнәрсемен негізделмеген артықшылық берілмесе. Өкінішке қарай, «Коллекторлық қызмет туралы» заң жобасында қарастырылған процедуралар бұлыңғыр және толып жатқан сілтемелік нормалары бар, ол әр түрлі құқық бұзушылыққа жақсы негіз бола алады.

- Сұхбатыңызға рақмет!

adimage