ҚР мәдениет вице-министрі Ғазиз ТЕЛЕБАЕВ: ТІЛ ТІЛДЕСУ БАРЫСЫНДА ҚАЛЫПТАСАДЫ ЖӘНЕ ОНЫ САЯСИ ШЕШІМДЕРМЕН РЕТТЕУ МҮМКІН ЕМЕС

 

Астана. 9 қаңтар.  ҚазТАГ – Анастасия Прилепская. Мемлекеттік тілді дамыту мәселесін соңғы кездері Қазақстан жұртшылығы кеңінен талқылауда. Жақында ғана мәдениет және саясат қайраткерлері қол қойған қазақ және орыс тілдерінің мәртебесіне арналған даулы үндеу жарық көрген. Мәдениет министрлігі соңғы 25 жылда бірінші рет жарық көрген әдеби қазақ тілінің түсіндірме сөздігін басып шығарды. Қазақ тілінің келешегі туралы, оның қолдану аясының кеңеюі қалай жүріп жатқандығы, және қандай сөздерді аудару қажет еместігі туралы бізге мәдениет вице-министрі Ғазиз Телебаев айтып берді.

 

- Ғазиз Тұрысбекұлы, қазақ тілінің түсіндірме сөздігі Кеңестер Одағы заманынан бері басылмағандығы белгілі...

 

- Шынымен де, соңғы рет 1986 жылы қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің он томдығы басып шығарылған. Содан бері жаңа басылым шықпапты. Бұл уақыт аралығында идеологиялық, саяси өзгерістер орын алды және жаңа сөздік те қажет болды. Бұл сөздік он бес томнан тұрады және ол тек бұрынғы сөздікті жаңғырту емес, қазіргі заманғы қазақ тілінің мүлдем жаңа сөздігі. Оған 150 мыңдай терминдер мен сөз тіркестері енді. Олардың стилистикалық ерекшелігі – олардың тек ауызекі сөздерде ғана қолданылып, жаргондарға қатыстылығында. Бірақ ол да біздің сөйлесіп жүрген тіліміз. Сөздікке, айталық, жастар ғана, жасөспірімдер қолданатын жаргон сөздер және кәсіби слэнгтер енді.

Бірақ, негізінен әрине, сөздік жазба сөздер мен әдебиетте қолданылатын сөздерден тұрады. Әрбір сөз кішігірім мақаламен беріліп, оның мағынасын және дұрыс қолданылуын түсіндіреді. Одан басқа сөздікке ғылымның, техниканың, қаржының, құқықтың әр саласынан  терминдер енді.  Бұл сөздікте соңғы 20-30 жылда тілімізге енген неологизмдер, жаңа сөздер де енді.

 

- Сол жаңа сөздер туралы кеңінен айтып берсеңіз. Олар туралы кереғар пікірлер бар. Бір мамандар егер термин қалыптасып қалған болса, оны аударудың қажеті жоқ дейді. Басқалары шетелдік сөздердің көптігі тілді бұзады дейді. Сіздіңше, қандай көзқарас дұрыс?

 

 - Шынымен де, соңғы жылдары біздің тілімізге көптеген жаңа сөздер енуде. Және оларға деген сарапшылардың көзқарастары әр түрлі. Кейбіреулері тілді ластамау керек, кейбір сөздердің дәл баламасы қазақ тілінде де бар деп есептейді. Әр жағдайда мұқият қарап, салмақтаған жөн. Бұл термин әлемде қаншалықты кең тараған? Бұл термин қанша тілдерге енген? Егер ол термин ағылшынша, французша, неміс, испан, орыс, қытай тілдеріне енген термин болса, онда біз оған несіне үрке қарауымыз керек?

Егер қандай да неологизм тек ағылшын тілінде ғана болып, басқа тілдерде онша енбеген болса, онда оның қазақ тіліндегі баламасын түркі сөздер төркінінен неге алмасқа? Қазір көптеген тіл мамандары қазақ тілінің де тірі организм сияқты дамып отырғанын, оған көптеген жаңа сөздер енгіп жатқанын атап отыр. Бірақ дереккөзді тек бір тілмен, айталық, не ағылшынша, немесе орысша тілмен шектемеуіміз керек. Қазақ тілінде араб немесе фарсы тілдерінен алынған көптеген сөздер бар. Өткен ғасырдың 20-сыншы жылдары да қазақ әдеби тілінің қалыптасуы жөнінде жұмыстар атқарылған.

 

 

- Дәл сол кездері қазақ тіліне көптеп кеңестік терминдер ене бастады. Тілдің сол элементтерін не істеу керек? Енді олардан арылу бастала ма?

 

- Әңгіме тіл туралы, терминдер мен сөздер туралы болғанда, оларды алып тастау немесе тыйым салу туралы айтуға болмайды. Тіл дегеніміз тірі организм, және онда бір нәрсеге тыйым салуға болмайды. Бірақ тіл нормалары бар. Және соларға сай бұрын қазақ тілінде қолданылған сөздер қазір қолданыстан шығып қалды, себебі ол сөздің қазақша синонимі бар. Сондай жағдайда бөтен сөздер біртіндеп қолданыстан шығып қалады.

 

 - Эволюциялық жолмен ба?

 

- Иә, егер қандай да термин қолданыстан шығып жатса, ол тек эволюциялық жолмен ғана. Одан басқа, қазақ тілінде тек кеңестік терминдер ғана емес, қазақтың 18-19-шы ғасырдағы тұрмыс тіршілігіне қатысты терминдер де бар. Ол сөздердің бір бөлігі қолданыстан шығып та қалды. Қолданыстан шығып қалған архайзмдер де бар. Бірақ олардың кейбірі біздің мәдениетіміздің, тарихымыздың бір бөлігі ретінде өте құнды және оларды сөзсіз сақтауға тырысу керек.

 

- Архаизмдер көркем әдебиетте әсерлі бейне жасауда қолданылады ма?

 

 - Дәл солай. Егер ол сөздер көркем әдебиетте қолданылса, онда олар тірі деген сөз. Және олар тілді дамыту және тіл мәдениеті үшін өте маңызды.
 

 - Тіл мәдениеті туралы айтқанда қазақ тілінде дыбысталатын шетелдік фильмдерді еске алмаса болмас. Соның ішінде батыс мәдениетінен келген жаргонизмдері көп Голливуд өнімдері де бар. Ондай сөздермен дубляж жасағанда не істейді? Ондайда дубляж керек пе?

 

- Менің пікірімше, дубляж жасау керек, міндетті түрде. Қазақтар өз ана тілінде ақпарат алу үшін де, тіл білмейтіндерде тілді үйренуге қызығушылық тудыру үшін де. Мен түрік тілінен дыбысталған, оңтүстіккореялық телехикаяларды көрдім. Жақсы әдеби аударма, сол елдің діліне де, біздің ділімізге де жақын.

 

- Корея хикаялары махаббат, философия және жадпыадамзаттық құндылықтар туралы, ал түрік фильмдерінің тілі де қазақ тіліне жақын, түріктердің ділі де жақынырақ …

 

- Иә, қазақстандыққа жақын.

 

- Бірақ сөз голливуд және Еуропа фильмдері туралы болып отыр, бұл мүлдем басқа мәдениет. Аударманы қаншалықты реттеп, тарау керек?

 

- Былай жасаңдар дейтіндей бірдей рецепт жоқ. Батыс мульфильмінің немесе фильмінің мән-мағынасын жоғалтып алмау үшін ымыра іздеуге тура келеді. Сонда да дубляж жасау арқылы бізге жақындатуға тырысамыз. Бірақ, мәселе дубляжда емес, Қазақстанда фильмдерді сатып алу мен көрсету саясатында ғой. Кең мағынасында тәрбиелік мәні жоқ фильмдерді елге әкелудің қажеті жоқ деп есептеймін. Голливудта қатігездік, зорлық-зомбылықты, әдепсіздікті насихаттайтын фильмдер көп.

 

- Еуропа мәдениеті үшін, мысалы, қазақстандық менталитет үшін қолайсыз нәрселер норма болып табылады …

 

- Голливудтың өнімін Еуропаның өзі де онша жақтыра қоймайды. Франция Голливудтан алыстауға тырысып жатыр. Бұл жерде цензура туралы айтып отырған жоқпын, бірақ зорлық-зомбылық пен әдепсіздікті көрсететін фильмдерді дыбыстамаған дұрыс.

 

- Мемлекет 2012 жылы фильмдерді дыбыстауға 300 миллион теңге бөліп жатқаны белгілі. Бұл қаржыны дыбысталған киноның прокатынан кассалық жинақтаулармен ақтауға бола ма, қалай ойлайсыз?

 

- Кассалық жинақтаулар әсіресе басында орыс тілді фильмдермен салыстырғанда аз болады. Бірақ уақыт өте келе арта түседі деп ойлаймын. Қазақстанның болашағы қазақ тілінде екеніне сенімдімін. Бұл орыс тілі мүлдем қалады дегенді білдірмейді. Орыс тілі қалады, ағылшын тілі келеді деп үміттенемін. Біздің жастарымыз үшін үш тілді білу қалыпты жағдайға айналады.

 

- Қазақстанда тіл мәселесінің саясаттандырылуына қалай қарайсыз?

 

- Тіл мәселесін саясаттандырудың қажеті жоқ деп есептеймін. Біріншіден, тілді дамыту мәселелері өте күрделі және қайшылықтарға толы, түрлі пікірлер бар, соның ішінде бір мәселе бойынша сарапшылардың өздерінің пікірлері әр түрлі. Осы себепті ақылға сыйымды ымыра іздеуге тырысу керек. Тіл саласы, қарым-қатынас саласы кез-келген саясаттан - мемлекеттік немесе жеке партиялардың саясаттарынан да кең. Өйткені тіл тікелей қарым-қатынас барысында қалыптасады, адамдар сөздерді қолданады және мұны саяси шешімдермен реттеуге болмайды.

Жастар, әрбір ұрпақ өз тілін, өзіне қажет слэнг жасайды. Біз жас кезімізде басқаша сөйлейтінбіз, ал қазір ол сөздерді өте сирек қолданамыз. Мысалы, біздің жастық шағымызда «чувак» пен «чувиха» сөздері жиі қолданылатын, қазір ол сөздер сирек қолданылады. «Прикалываться», «прикол» -  бұл да қазіргі жастардың слэнг-сөзі. Сондай-ақ, қазір көпшілігі «по ходу» деген сөзді жиі қолданады. Мен кейде оның қолданылуын түсінбеймін, ал оны «оказывается» сөзінің орнына қолданатын көрінеді: «По ходу мы сейчас туда-то пойдем».

Тіл - біздің өміріміздің бір бөлігі, сондықтан ол саясаттан тыс бола алмайды. Бірақ бұл мәселелерді жасанды түрде саясаттандыруға да болмайды.

 

- Мемлекеттік тілді дамыту мәселесі бойынша пікірлер әрқилы . Біреулер Қазақстанда қазақ тілін мәжбүрлі түрде енгізіп жатыр деп ойласа, басқалары билік мемлекеттік тілді дамыту ісінде асқан тырысу танытып отырған жоқ дейді. Сіз осылардың қайсысына жатасыз?

 

- Мен бұл пікірдің екеуін де қате деп санаймын. Менің ойымша, биліктің мемлекеттік тілді дамыту саласында атқарып жатқан жұмысы көп. Билік жалғыз дұрыс жолды таңдады деп есептеймін. Біздің жолымыз - мүмкіндік беру. Жаңа түсіндірме сөздік барлық өңірлерге, тіл басқармаларына, білім басқармаларына жіберілді. Басылым тіл оқытылатын мектептер мен ЖОО-ларға да жеткізіледі. 5-10 жылдан кейін осының жемісін көреміз деп сенемін, ол кезде халқымыздың басым бөлігі мемлекеттік тілде еркін сөйлейді деп үміттенемін.

 

- Сұхбатыңызға рахмет!


adimage