Вадим Ни: Қазақстанда қоршаған ортаны басқару жүйесіне екі деген баға қоюға болады

Алматы. 11 мамыр. ҚазТАГ - Владимир Радионов. Қазақстанның экологиялық қауымдастығы дабыл қағуда: екі жылдан бері елімізде экологиялық саясатты қалыптастыратын және оған жауап беретін өкілетті орган жоқ. Мемлекеттік басқаруды реформалау нәтижесінде қоршаған орта және су ресурстары министрлігі жойылып, ал оның құзыреті энергетика министрлігі мен ауыл шаруашылығы министрліктерінің құрамындағы бірқатар департаменттерге берілді.

Қазақстанның қоғамдық ұйымдарының экологиялық форумының төрағасы Вадим Нидің бейнелеп айтқанындай, қойға қарау қасқырларға тапсырылыпты. Біз оның «энергетика саласының экологтарына» неліктен сенбейтінін, елде экологиялық сипаттағы қандай проблемалар барлығын және бізде азаматтардың экологиялық құқықтары қалай сақталып отырғанын білдік.

- Вадим Павлович, егер Сізге Қазақстанның экологиялық ахуалын бес баллдық жүйемен бағалау тапсырылса, Сіз қандай баға қояр едіңіз?


- Екі деген баға қояр едім және де жекелеген экологиялық көрсеткіштер бойынша жағдай нашарлап бара жатқанын ескере отырып.
Біріншіден, ірі қалаларда атмосфералық ауа ластануы нашарлап барады. Екінші минус – қоршаған ортаны басқару нашарлап барады. Үшінші минус – қоршаған ортаға айтарлықтай қаражат салынбайды. Бұл жерде Астана ғана оқшау тұр, басқа аймақтарда біз бюджетке қаражат жинаудамыз, бірақ экологиялық мақсаттарға жаратпаймыз.


- Қаражат жаратуға келсек, Сізге бізде экономикалық дағдарыс деген уәж айтуы мүмкін.


- Ол қазір солай. Бірақ «семіз» жылдар да болды ғой, ал біз оларды жіберіп алдық, тіпті қоршаған ортаға жанама түрде байланысты мәселелерге де, мысалы, санитарияға қатысты мәселелерге.
Мысалы, кәріз жүйелерін тазартуға едәуір қаражат салса болар еді. Тазарту жүйелері кеңестік дәуірде салынған ірі қалалардың басым көпшілігінде олар жұмыс істемейді: барлық тастанды сулар іс жүзінде тазартылмайды (көп жағдайда олардан қатты қалдықтар да тазартылмайды), су жинайтын шұңқырларға жинала береді. Бір кездері ол құбырлар бітіп қалып, біз қалдықтарымызды ағыза да алмай қалуымыз әбден мүмкін.
Немесе Астанада мысалы, елбасы жақында су жинайтын шұңқырлар сасып жататынын айтты. Олай болмауы керек: не батпақ газы жиналуы керек, немесе тазарту жүйесі халыққа қолайсыздық тудырмайтындай болуы керек.
Қатты қалдықтар полигонына қатысты проблемалар шешілмейтіндей көрінеді. Олардың көбі кеңестік дәуір заманында салынған және әбден толып кеткен, оларда барлық мүмкін боларлық санитарлық талаптар бұзылған. Мысалы, қоқыстарды сұрыптау мәселесінде бізде ең көбісі ПЭТ-құтыларды ғана жинау бар. Экономикалық даму жағынан Қазақстанмен салыстыруға келетін елдерде қалдықтарды сұрыптау және өңдеу – қалыпты құбылыс.



- Сұрыптауға қатысты айтсақ, ол көп жағдайда әкімшілік, министрліктерге қарағанда сол халықтың өзіне байланысты ғой...


- Келісемін, бірақ тек тәрбиелеумен ғана емес, оларға жағдай жасаумен де жергілікті билік айналысуы керек қой. Министрлік деңгейінде басқару мен реттеуге қатысты нақты ұстаным болуы керек. Ал қазір, егер сіздер батарейкаларға, сынап бар шамдарға арналған бөлек контейнерлер көрсеңіздер, олар БҰҰ Даму бағдарламасы аясында пайда болған.
Ал полигонға апаратын аралас қалдықтарды сұрыптауға әрекеттену тиімсіз болып шығады. Ал өңдеушілер әу бастан сұрыпталған қалдықтар алған болса, онда тиімді болар еді, онда әр облыстарда, қалаларда зауыттар салу қажет емес, ал қалдықтарды орталықтанған кәсіпорынға апара салар еді. Өйтпеген жағдайда шикізат жеткіліксіз және қалдықтарды өңдеу зауыттары өздерін де ақтайтындай деңгейде жұмыс жасай алмайды. Сондықтан қазір тіпті салынып қойылған зауыттар да тоқтап тұр.


- Үкіметті реформалау нәтижесінде қоршаған ортаны қорғау және су ресурстары министрлігіне орын болмай қалды – жекелеген департаменттер энергетика министрлігінің ішінде өздеріне «баспана» тапты. Қалайша осылай болды? Жоғарыдағылар маңыздылығын түсінбеді ме?


- Ол реформаның жалпы үрдісі шығындарды қысқарту мақсатымен аппаратты қысқарту есебінен министрліктердің санын қысқарту еді. Бірақ экологтар мен энергетиктерді бір жерге шоғырландыру ең нашар шешім болды. Экологтарды денсаулық сақтау министрлігімен, тіпті ауыл шаруашылығы министрлігімен біріктіруге болар еді. Егер энергетика министрлігі туралы айтсақ, біз экологтарды негізгі ластаушымен біріктірдік.
Қорытындысында не болды? Экологиялық ведомство еш уақытта да онша ықпалды болған емес. Бірақ қазір бір ведомствода үш вице-министр және жауапты хатшы бар және олардың үшеуі негізгі ластаушылар – мұнайшылардың, энергетиктердің мүдделерін қорғайды. Олардың арасында – жалғыз ғана эколог, және ол әр кез азшылықта, әр кез жеңіліп отырады.
Министрдің өзі де энергетикалық секторға бүйрек бұратын шығар. Демек, ешқандай да шешім экологтар пайдасына шешілмейді. Ол бүкіл елімізде экологиялық проблемалар туралы сигналдар жоғарғы жаққа – премьер, президент деңгейіне жетпейді деген сөз.
Шағын мысал. Қазір көбі жаңа Жібек жолы, Қытаймен ынтымақтастық идеясымен әуестеніп жүр. Мен түсінемін: экономикалық мүдде, инвестиция тарту мүмкіндігі. Бірақ ешкім де Қытайда басқа бағдарлама – «Экологиялық өркениет» бағдарламасы бар екенін назарға алмайды. Қытай өзінде таза өндіріс жасағысы келеді. Мәселе: лас технологиялар қайда болады? Жер аумағы жеткілікті Моңғолия, Ресей, Қазақстан сияқты жақын-көрші мемлекеттер бар. Егер кәсіпкерлік және экономикалық мүдделерге қарсы тұратын күштер болмаса, біз экономикалық даму мен қоршаған ортаның жай-күйінің арасындағы теңгерімді жоғалтамыз.
Егер осы жағдайды кез келген тауар сатып алумен салыстырсақ, онда мұны тек жалғыз көрсеткіш - бағаға қарап, сапасын жоғалтумен салыстыруға болады. Ал ол лас технологиясының пайдасына болады, себебі тек олар ғана арзан қол тауарлар шығара алады. Экологиялық саясатты жасайтын және іске асыратын ведомствоның жоқтығы осыған алып келеді.


- Ал энергетика министрлігінің ішіндегі экологиялық бағыттағы департамент осындай мемлекеттік саясатты қалыптастыра алмайды ма?


- Еш уақытта да. Шені жағынан департамент директоры дегеніміз салмақты секілді. Шын мәнісінде экологиялық департамент деңгейі – ол саяси шешім қабылдау деңгейінен өте алыстағы орташа буын, шендер туралы бейресми табелінде ол шын мәнісінде басқарма бастығы деңгейіне сая келеді. Ал басқарма бастығы министрлікте ықпалдырақ. Бұрын мен экологиялық құқық саласындағы жалғыз заңгер ретінде (бұрын мен экология және климат институтында (қазіргі «Жасыл даму» АҚ) жұмыс жасағам) вице-министрмен байланыста болсам, қазір соңғы кезде мен қоршаған ортаны қорғау және су ресурстары министрлігінің құрамында тек сәйкес департамент директорымен ғана кездестім. Және ол экологиялық заңнама дайынға байланысты саяси мәселелерді шешуге мүмкіндік бермеді


- Егер денсаулық сақтау және әлеуметтік бағдарламалар министрлігіне сенетін болсақ, денсаулық сақтауға шығын үнемі артып келеді, тегін қызмет көрсету саласы кеңеюде. Ал сырқаттарды емдеуге кететін шығындарды сол науқастарды тудыратын экологиялық проблемаларды шешуге бағыттаған тиімді болмас па екен?


- Қоршаған ортаның қандай да сырқаттармен ауру деңгейіне әсері туралы ешқандай да зерттеулер жүргізілмеген. Бұл кезінде зерттеулер жүргізілген Арал немесе Семей сынды экологиялық апат аумақтарына ғана қатысты емес үлкен проблема. Қазір мәліметтер жоқ. Олар атмосфералық ауа сапасы нашарлап бара жатқан қалалар бойынша да жоқ. Кәсіби сырқаттар бойынша да жағдай осындай. Немесе жақында шулы болған Березевкадағы жағдай (онда белгісіз затпен жаппай улану байқалды), және Қалачидегі жағдай (онда адамдар ұйқы ауруына ұшырады). Себебін зорға дегенде анықтап отырмыз.
Калачиде оның себебін әйтеуір анықтай алдық: менің бастауыммен экофорум бұл мәселені қауіпсіздік кеңесінде көтерген соң, ұйқы ауруы көмілген уран кеніштерінен бөлінетін иіс газының әсерінен екенін анықталды.
Ал Березовкада ақтық болжам жоқ. Оның себебі сол кенішке жақын орналасқан мұнай кенішінен бөлінуі мүмкін күкіртті сутегі болуы мүмкін деп ойлаудың қисыны бар, бірақ мұнайшылар жауапкершілікті мойындарына алғысы келмейді.
Айтпақшы, Калачи мен Березовка тұрғындарын көшіру мәселесі мемлекеттік экологтардың көмегімен емес, сол аймақтарда жұмыс жасап жатқан қоғамдық экологтардың көмегімен шешілуде. Оны шешу де қиын болып жатыр, себебі олардың денсаулықтарына келген шығынды ешкім де өтегісі келмейді. Алғашқыда жаңа үйлерді олардың меншігіне емес, жалға беру ұсынылды.
Ластағыш көздерін жою мәселесі де шешілмей отыр, атап айтқанда, Калачиде кеніштер консервацияланған, иелері де жоқ. Егер олардың жауапты тұтынушылары болмаса, олар мемлекет иелігінде болуы керек қой.
Кезінде жұмыс істеген өндірістерден қалған иесіз қалдықтар – олар да үлкен проблема. Оларды не істейтінін білесіз бе? Оларды жинап саудаға қояды. Кім оларды сатып алады? Онда тұрмыстық қалдықтар да, күл-қосын да, сынап қалдықтары да бар ғой – елестету қиын қоспалар. Бірақ заң бойынша арнайы құрылған мемлекеттік кәсіпорын оларды жинап саудаға қоюлары тиісті. Былтыр осындай саудалар өтті, кейбіреулерді осы қалдықтарды сатып алуға мәжбүрледі.
Ал егер осы қалдықтар сұрыпталған болса, алдын ала өңделген болса, олар үшін жаңа жұмыс орындары ашылған болса, ол біздер айтып жүрген «жасыл» экономиканың бір бағыты болар еді. Бірақ біз әзірге осы бағытта тек ұрандар ғана айтып жүрміз.


- Энергетиктер қалпына келетін «жасыл» энергия көздерін дамыту өте қымбат деп есептейді...


- Сол энергетиктеріңіз энергия көздерінен алшақта орналасқан жерлерге электр тасымалдау желілерін тарту арзан емес, одан да автономдық энергия көздерін құру арзан деп отыр. Біз қазір электр энергиясы үшін қалай төлейміз? Идея бойынша, стансаға жақын тұтынушылар алыс шалғайда орналасып, электр энергиясын ЭТЖ арқылы алатындарға қарағанда арзан төлеулері тиісті ғой. Ал бізде керісінше, кейде орташаланған тариф алынады.
Ал шалғайдағы кеніштер депрессивті болмауы да мүмкін ғой. Мысалы, бақуатты қазақстандықтар қалалардан алыста тұрғысы келеді. Осындай котедждік кенттерде автономдық энергия көздері тиімді болар еді. Тіпті олардың тұрғындарын мәжбүрлі түрде электромобильмен жүруге міндеттеуге де болар еді, егер экологиялық таза аумақта тұрғыңыз келеді екен – бензинмен немесе дизельмен жүретін автомобильді пайдаланбаңыз. Сол сияқты автономды электр стансасын орнатады екенсіз – көмірмен жұмыс істейтін емес, жел немесе күн энергиясымен жұмыс істейтін станса саласыз. Қазір ол жекелеген азаматтардың бастамасымен ғана жүргізілуде, ал ол негізі мемлекеттік саясат болуы керек.


- Мемлекет те азаматтардың экологиялық қауіпсіздігіне кепілдік беруі тиісті. Олар бізде қаншалықты сақталады?



- Құқықтарының сақталып отырғанына мысал – мен жоғарыда айтып кеткен Березевка мен Калачидегі жағдай. Иә, ол жердегілерді көшіруге қол жеткіздік. Бірақ қалай? Оларға жаман екені мойындалды, бірақ олардың ешқайсына ешқандай мәртебе берілмеді. Ал көші-қон туралы заңнамады келесідей мәртебе бар – «тұлғаларды экологиялық себептермен ел ішінде көшіп-қондыру». Сондықтан ол кенттердің тұрғындары ол мәртебені алулары керек еді. Ондай болмады, Калачиде жергілікті атқару органдары ешқандай мәртебесіз көшіру туралы шешім қабылдады, басқа кентте үйлер жекеменшікке беріле ме, әлде жалға беріле ме, «көтерме» ақының көлемі белгісіз, былайша айтқанда өз еркінше деп. Ал Березевкадағы жағдайда ерікті түрде көшіруге табиғатты пайдаланушы қол үшін берді.
Бірақ ол дұрыс емес, ондай мәселе, «жарайды, келістік» деңгейінде шешілмеуі керек. Үйлерді қоныстанушылар шенеуніктердің еркімен емес, заң бойынша алуы тиісті. Және Кулагин (Ақмола облысының әкімі Сергей Кулагин – ҚазТАГ) оларға «мазамды алдыңдар ғой» деп айқаламай, олардың құқықтарының сақталуын қамтамасыз етуі тиісті еді. Бірақ бізде сырқат пен ластану арасындағы себеп-салдар байланысын дәлелдеу тәжірибесі жоқ. Және осы проблема құқықтың сақталуы тұрғысынан негізгісі: міне мен ауырып қалдым – және ластағыштан денсаулығыма келген зиянды өндіріп алуға құқығым бар.
Әлемде өз еркімен көп жылдан бері темекі шегіп жүргендер темекі өндірушілерді сотқа беріп, процесті ұтып та жатыр. Ал бізде адам ластанған жерде тұрады және оған зиян келгенін дәлелдей алмайды.


- Сіздің айтып отырғаныңызға қарасақ, қоғамдық экологтардың ұстанымдары мемлекеттік экологтардың ұстанымына қарағанда күштірек сияқты ма?


- Қалай десек болады… Біз назар аудара аламыз, қандай да саладағы сарапшылардың мәліметтерін БАҚ арқылы таратамыз – және осылар біздің ықпалымыздың ең үлкені. Бұл ретте бізде әдетте сарапшылар тәуелді адамдар және олар бізбен байланысқа онша бара да бермейді. Батыста сарапшылар зерттеулермен айналысып жүретін ғалымдар. Бізде ондай жүйе жоқ, зерттеулер жүргізуге де қаражат жоқ. Және көп жағдайда экологтар өздерінің қауіптерін түсіндіре алатын уәждері жетіспейтін даушылар сияқты көрінеді. Шынын айтқанда, мемлекеттік шенеуніктер де барлық кезде өздерінің ұстанымдарын уәжді түрде түсіндіре алмай жатады – бұл саладағы мамандар өте аз.
Бірақ тек мемлекеттік реттеуді қажет ететін салалар да бар. Мысалы, халықаралық деңгейде. Қытай қалаларының ластануы мен табиғи нысандарының ластануы жағынан Қазақстаннан нашар жағдайда тұр. Бірақ былтыр Қытай компартиясының басшылығы «Экологиялық өркениет деп аталатын даму тұжырымдамасын қабылдады. Яғни Қытай таза өндірісті бетке алды. Демек ол «лас» өндірістен құтылуға тырысады, осы жерде келесідей жолдар болуы мүмкін: Қытай көмірмен жұмыс істейтін ЖЭС-тердің орнына не қалпына келетін энергетика саласында қол жетімді технологияларды ұсынады, немесе лас технологияларды көрші мемлекеттерге көшіруі мүмкін.
Сәйкесінше, қоршаған ортаны қорғау мәнділігі, тіпті халықаралық қатынастар тұрғысынан алғанда да өте маңызды, оны елемеуге болмайды. Ел ішіндегі жағдайға келсек те, мұнда да акцентті көшіру керек. Яғни, негізгі мәселе қандай да бұзушылықтар үшін айыппұл төлетіп бюджетті толтыру ғана емес. Жоқ, табиғатты пайдаланушылармен қарым-қатынас принципі келесідей болуы керек: не ластануды мүлдем болдырмаңыз, егер ластану орын алған екен, оған қаражат жинап өздеріңізден кейін тазартып қойыңыздар.

- Сұхбатыңыз үшін рақмет!

adimage