Қырғызстан президенті РОЗА ОТУНБАЕВА: «БІЗ ЖАҢА ЖАҒДАЙЫМЫЗҒА ЖИЫРМА ЖЫЛ БОЙЫ ҮЙРЕНЕ АЛМАЙ КЕЛЕМІЗ»

 

Бішкек. 5 қырқүйек. ҚазТАГ – Аркадий Дубнов, Мария Яновская – арнайы ҚазТАГ үшін.

 

- Кеңес Одағы ыдырайтынын білгенде не сезіндіңіз? Қорқыныш? Жеңілдік? Қуаныш?

 

- Мен Кеңес Одағының ыдырайтыны туралы 1990 жылы түсіндім. Ол кезде бәрі бетінде буырқанып жатты, бірақ адамдар бірдеңені күтіп, тынып қалған еді. Мен Мәскеуде жұмыс істейтінмін, кеңестік республикалардың басшылары қалай абыр-сабыр болғанын көрдім, барлық жерде қақтығыстар шығып, бөліну туралы мәлімдемелер айтылып жатты. КСРО-ның ыдырауы менің жоспарларымды жүзеге асырмай тастады – Президенттің мені КСРО-ның Малайзия мен Брунейдегі елшісі етіп тағайындау туралы жарлығы қол қоюға дайын болатын. Елшіліктерде қызыл жалаулар ресейлік туға ауыстырыла бастады. Ал кеңестік геральдиканың қирауларының астынан жаңа адамдар сөз сөйлеп, басқа идеялар, басқа «мен» шыға бастады.

Егер жалпыласақ – бірінші кезекте, біз әбігерге түсіп, сасқалақтап қалдық, белгісіздіктен қорықтық. Біз кеңестікмемлекетте туып-өстік қой, кеңестік бірдейлік бойымызға қатты сіңіп кетті... Қырғызстанда тәуелсіз, өздігінен бөлек ел туралы армандаған адамдар, диссиденттер болды деп айту қиын... Қазір солай дейтіндер, шын мәніндегіні бұрмалайды. Мемлекет құлдырап, үйіміз құлдырап жатты. Біз жолсызға түстік, алдымызда - қараңғылық.

 

- Кеңестік кезеңнің қырғыздардың тарихындағы ролі қандай? Қырғыз мемлекеттілігінің негізі сол уақытта қаланды деуге бола ма?

 

- Бүгін біз егемен ел болып, төл тарихымызды терең зерттеуді қолға алдық, тарихшылар біздің мемлекеттілігіміздің белгілерін бағзы замандардан тауып жатыр, ол үзіліп, қайта жанданып, солай жалғаса берген. Бірақ нағыз мемлекеттілігіне Қырғызстан кеңестік кезеңде ие болған. Француз ағартушылары мемлекеттің Ғылымдар Академиясы, Университеті, энециклопедиясы болуға тиіс деген, осының бәріне біз кеңестік кезеңде қол жеткіздік. Кеңестік кезең біз үшін Қайта өркендеу дәуіріне тең деп айтудан қорықпас едім, бүгінгі заманғы өнер, мәдениет сол кезде қаланды. Қырғыздардың әдеби-мәдени байлығы кітаптарға, нотаға, таспаға түсірілді. Балет, опера, қылқалам өнері, театр, кинематография біздің рухани дүниеміздің ажырамас бөлігіне айналды. Кеңес Одағынан алған байлығымыз халықтың жаппай сауаттылығы болды!

 

- Сіз де өзіңізді «жаңа тарихи, әлеуметтік және интернационалдық қоғам – кеңестік халықтың» бөлшегі ретінде сезіндіңіз бе?

 

- Әрине. Мен нағыз кеңестік өнім болатынмын. «Артекке» екі рет барғанмын, мектеп оқушысы болғанымда-ақ пионер лагерьлерінде басшы (вожатая) болып жұмыс істедім. Сабағымды үздік оқып, ММУ-дің (МГУ) философия факультетіне түстім, аспирантураны да сонда бітірдім, партияға өттім. Маған қарап кеңестік баспалдақтың қалай жұмыс істейтінін көруге болатын еді: мен, провинциалды Оштан келген көп балалы отбасыдан шыққан қыз, елдің ең үздік университеті – ММУ-ге түстім, ол жерде профессорлардың балаларымен бірге білім алдым … Диссертарциямды қорғаған соң Қырғызстанға оралдым, университетте кафедраны басқардым, кейін аудандық, қалалық комитеттерде істедім... Сол бір алып кеңестік елдің авангардын бізден жасады.

 

- Сіз өзіңіздің қырғыздың қызы екеніңізді қашан сезіндіңіз?

 

- Мен мұны үнемі сезінетінмін.

 

- Қысымшылықты сезінбедіңіз бе?

 

- Сезіндім. ММУ-де мен мықты студент, белсенді болатынмын. Бірақ шетелге делегациялар жасақтағанда, қалалық, жалпыодақтық шараларға жібергенде, орыстарды таңдайтын. Азиялықтарға тіпті, грузиндерге немесе армяндарға сияқты да қарамайтын. Мұны КСРО-ның орталық органдарында, әсіресе биік қызметтерде жұмыс істейтіндердің санынан оңай байқауға болатын. Кейін жариялық пен қайта құру кезеңінде биліктің бейнесі елдің бейнесіндей болу керек деді. Содан мен одақтық органдарға республикалардан тартылған жаңа адамдардың ішінде КСРО-ның СІМ-іне шақырылдым.

 

- Сіз кеңестік элитаның өкілі болдыңыз, сондықтан өзіңізді біртұтас кеңес халқының бөлшегі ретінде сезіну табиғи жағдай. Ал Қырғыз ССР-інде тұрған қарапайым қырғыздар, өзбектер немесе дүнгендер өздерін біртұтас кеңес халқы деп сезінді ме?

 

- «Біртұтас тарихи қоғам – кеңес халқы» атты кілемді тоқығанда адамдарға ықпал ететін ұлттық элитаны құрып, жоғарғы жағында жүрген сияқты. Ал төменде, халық арасында «біртұтас қоғам» сезімі болған жоқ, оны құрып үлгермеген сияқты: міндет қойылғанымен, оны орындау үшін уақыт, жақсы экономика қажет болды. Шаруалардың құжаттары да болмаған, оларды жұмыспен қамтығанымен, мәжбүрлі түрде ауылда ұстады. Ал ауыл тұрғыны шетелге шықса, Айға ұшқандай болатын! Біздің қоғамымыздың қазір соншалықты катаклитикалық түрде дамуының себебі неде? Өйткені сол бір өмір жолағының жиырылған жерлері көп болды, кей жерінде қоғамның дамуын күшпен «әсірелеп», кей жерінде жасанды түрде тежеген. КСРО ыдыраған соң күшті урбанизация басталды, адамдар ауылдан қалаға ағылды.

Қазір қарапайым адамдар кеңестік уақытты сағынады, зейнетақы, жәрдемақы, жалақы болды дейді... Кеңестік өмір туралы аңыздар да пайда болып жатыр: жақында радиодан тыңдадым, бір әйел мұғалім болып жұмыс істеп, 12 рубльға Ыстықкөлде демалыпты, ал бірінші жалақысына ішік сатып алыпты. Бірақ ондай болуы мүмкін емес...

Кеңестік кезеңде адамдардың өмірі ұйымдастырылған еді, әлеуметтік қорғаныс сезімі болатын. Халықтың ішкілікке салынғандарға, жалқауларға жалақы төлемеуді талап еткені де есімде. Ал осы жиырма жыл бойы біз нарықтық экономиканың өңешіне түсіп келеміз, біреу бізді қатты дауылдан кейін құлаған ну орманның арасынан сүйреп келе жатқандай. Бірақ бұл бәрінің басынан өткен, біз де оны айналып өте алмаймыз …

 

- Орта Азия республикалары тәуелсіздік үшін күреспеген де, Беловежск келісімінен кейін оларға еркіндік берілгені айтылды, болды. Егер ресейлік басшылық басқаша әрекет етсе, орталықазиялық республикалармен біртұтас мемлекетті сақтауға болар ма еді?

 

- Бізді өз күніңді өзің көр дегендей, сол бір алып мемлекеттен лақтырып жіберді. Елді сол кезде сақтап қалуға болатын еді деп ойлаймын. Бірақ біздің Ақаев бәрін түп-тамырына дейін қиратпақ болған Батысқа қажет толқынға ерік берді. Ол еш өкінген де жоқ, салғаннан қирату оңай, Кәрімовпен немесе Назарбаевпен салыстырғанда, ол дайынға келді емес пе, өз қолымен түк те салған да жоқ. Нұрсұлтан Әбішұлының КСРО-ның ыдырауына қарсы соңына дейін батыл күрескенін өзіміз көрдік. Біз ол кезде өзімізді Назарбаевтай сезініп, сол сияқты ойладық: Қазақстанның премьер-министрі, кейін Қазақстан компартиясының бірінші хатшысы болған ол Қазақстанның қандай екенін, оның қандай ресурстары бар екенін жақсы білді, бірақ өзін Одақсыз, Ресейсіз елестете алмайтын... Біз туралы айтудың қажеті де жоқ шығар?..

 

- Одақсыз әлде Ресейсіз бе?

 

- Одақсыз. Ресей өз алдына субъект деп қабылданбайтын. Кіші республикаларды қосқанда, бәріміздің өз дауысымыз болды, өз алдына субъектіге ұқсайтынбыз. Ал Ресей – жоқ. РСФСР айналасына бәрі тізілген жай үлкен жер, облыстар тобы болатын.

Өткенге көз салсам, қалада тұрып, өз өмірін Мәскеуге қарап өлшеген, мәскеуліктерше киінген, астаналықтар сияқты ойлаған адамдардың сезімдері туралы ғана айта аламын. Біз бала кезімізде кеңестік фильмдер көретінбіз, Лучко, Быстрицкая, Жанна Прохоренко дегендерді пір тұтып, сұлулықтың нышаны санайтынбыз, олардың фотосуреттерін жинайтынбыз. Бізде басқа өмір болған жоқ, басқа кітаптар, басқа фильмдер болған жоқ, біз бойымызға орыс мәдениетін сіңіріп өстік. Біздің тарихымыз орыс тарихы, Иван Грозный, Кутузов, Суворов болды…

 

-АлАйтматов?

 

- Әрине, Айтматовты да оқыдық. Қырғыз мектептерінде, әсіресе ауылдарда қырғыз әдебиеті болды. Керемет фильмдерді де қоятын, бірақ фильмдерді жалпыодақтық көрермен үшін орысшаға аударып, қырғыз тілінің дыбысын басып тастайтын. Шығынды ақтау керек қой. Қырғыз тілі айдауға түсті, бұл - біз осы күнге дейін шеше алмай жүрген маңызды жалпыұлттық проблема.

Тәуелсіздіктің жиырма жылында қырғыз тілі қоғамның, экономикалық өмірдің басты тіліне айнала алмады. Бірақ саясатта қырғыз тілінің басымдығы айқын. Орыстардың, немістердің көбі елден кетті. Бірақ орыс тілі осы күнге дейін жоғарғы мектептің, элита мен мемлекеттік басқарудың тілі болып қалуда.

Қырғызстанда 47 жоғарғы оқу орны бар, олардың басым көпшілігі қырғыз тілінде білім бермейді. Кеңес Одағы ыдырағанда, Бішкекте алпыстан аса мектеп болған, оның біреуі ғана қырғыз тілінде оқытқан. Жиырма жылдың ішінде қырғызша сабақ беретін он мектеп бар ма, жоқ па. Бүгінгі күні Бішкекке аймақтардағы орыс тілінде сөйлетін адамдардың бәрі көшіп келді. Қаланың айналасына жаңа ықшам аудандар салынып, бұл жаққа жүздеген мың ауыл тұрғыны ұмтылды. Алайда ата-аналар балаларына орыс, күші жетсе, ағылшын мектептерін артық көреді.

Бірақ ауылымыз бұрынғысынша қырғыздардыкі болып қалды, қырғыз тілінде білім сонда беріледі. Бүгін тіл проблемасы аса маңызды, өйткені оның артында қоғамның әлеуметтік жіктелуі тұр. Одан маңыздысы: елді саяси тұрақтандыру жолында қоғамды жұмылдыру мәселесі.

 

- 20 жылдың ішінде Қырғызстанда ұлт қалыптасты деуге бола ма?

 

- Жоқ, әрине. Қалыптасқан жоқ.

 

- Бүгінгі күні қырғызстандықтар ұлтын құрудың мәні бар ма? Қазір қырғыздардың ғана емес, аз ұлттардың да ұлттық сезімдері өршіген тұс. Ұлтаралық қақтығыстар мен КСРО-ның ыдырауына алып келген «жаңа қоғам – кеңестік халық» құру сияқты біртұтас ұлт құру этносаралық проблемаларды тереңге айдап салса, не болады?

 

- Күрделі сұрақ. Посткеңестік кеңістікте біз Украина мен Қазақстанда жергілікті халықтардың негізінде саяси ұлт құру әрекеттеріне куә болдық. Орыссың ба, неміссің бе, қазақсың ба, ол маңызды емес, маңыздысы – сенің қазақстандық болғаның. Бірақ ондай саясат националистердің наразылығын тудырады. Сол уақытта ұзақ уақыт бойы Батыста құрылып келген мультимәдени қоғам конструкциялары қирауға ұшырайды.

Маған әсіресе 2010 жылдың маусымында оңтүстікте болған қақтығыстан кейін Қырғызстандағы этносаралық қатынастар туралы өткір сұрақтар қояды, менің жауабым бір. Бізге сабаға түсіп, араздықты ұмыту үшін, транзиттік экономикасы мен қызу саяси өмірі бар елдегі этносаралық процестерді қорыту үшін уақыт қажет. Бізге бірге өмір сүрудің формуласын, әркім өз орнын тауып, жайлы сезінетін координаттар жүйесін табу қажет. Ары қазбалай берсеңіз, басқа ұлттардың өкілдеріне баяғыда бұл жақтан кетіп, өмірі тұрақты жерлерде тұруға болатынын түсінеміз. Бірақ көзге көрінбейтін, қолмен ұстауға болмайтын нәрсе бар, ол Отанды сезіну, ата-бабаларыңның жатқан жерін, өз үйіңе деген махаббатты сезіну, өткен өмір туралы естелік бар, адамдарды осы жермен байланыстырып отырған осы. Басқа жағынан қарасақ, көшіп жүрген жүздеген мың қырғыз көрші елдердегі адамдардың бірге қалай тұрып жатқанын көріп жатыр: ойланып, өз үйлерінде отырып-ақ, қорытынды шығарсын.

Біз этностық даму мен қоғамның саяси жұмылуы туралы жалпыұлттық тұжырымдаманы жақында ғана әзірлеп, қабылдадық, мұндай жол картасы бізде бұрын болмаған.

Қырғыздарға бір-бірімен қатынастарды реттеп алу қажет, бұл үшін уақыт керек. КСРО кезінде біз Мәскеу жасаған қоғамдық, саяси қатынастар желісіне бірге өрілдік, Орталық билік басында кім болатынын реттейтін: солтүстіктен бе, оңтүстіктен бе, ол наразылықты басып, қайшылықтарды реттейтін, бізді соңында «үйлесімділік» пен «келісім» сөздері бар координаттар торында ұстап тұратын.

Ал қазір жалғызбыз, жаңа тері жамылып, жаңа сауыт киіп, өзімізбен-өзіміз қалдық. Осы жаңа жағдайымызға үйрене алмай келе жатқанымызға 20 жыл болды! Біз үйімізді жайлы етіп, өмір сүруге тырысып келеміз, бірақ әлі күнге дейін ортақ ерік-жігер жоқ, үйлесімді түрде, бір қадаммен алға аяқ баса алмай келеміз. Қырғызстанды ішінен де, сыртынан да Солтүстік пен Оңтүстікке бөлуге тырысып жатыр, ресурстарды – билікті бөлісу тұрақты түрде жүріп жатыр, бізде басқа ресурстар аз ғой. Бірақ бәріміздің тіліміз бір, мәдениетіміз бір, дініміз бір – бізді бөлетін география ғана. Оңтүстіктегілер Коканд хандығы болатын, ал солтүстіктегілер орыстандырылған. Бірақ айырмашылық осымен бітеді. Біз өз арамызды реттеп алсақ, аймақтардың күресіне себеп болған жағдайларды жойсақ, айналадағылардың бәрінің өмірі жеңілдейтін еді.

 

- Қазір Қырғызстанда қырғыздардың қайта өркендеуінің негізі ретінде «Манас» эпосына жиі оралады. Бірақ Бішкекті Манас етіп атау кері нәтиже бермей ме? Ұлттық қайта түлеу мен национализмнің арасындағы шекара қайда?

 

- «Манас»эпосын пайдалануда кейде тым артық кетіп жатады. Кеңестік кезеңде бәріне «Манас» атауын берген: әуежайға да, сіріңкеге де, киімдерге де … Сол кездің өзінде біреулер кекетіп, күлсе, басқалары ашынып, тоқтау керектігін айтып жатты... Ал Бішкектің атауын өзгерту дейсіз бе? Бәріміздің басымыз атауларды өзгертуден айналып кетті. Бұл вирус көбінің басында отыр. Кезінде Фрунзе асқан қиындықпен Бішкек деп өзгертілген еді, ол кезде де мәңгүрттік туралы айтылды …

 

- Шынымен де қырғыздардың басты аңызы «Манас» ұлттық идея бола ала ма?

 

- Иә. Ол адамдардың бойына сіңіп кеткендей. «Манас»барлық замандарда бірігудің символы болған және бүгін ол жалпыұлттық идея үшін маңызды. Біздің рулар мен халықтар арасындағы бейбітшілік пен келісім туралы мәңгілік аңызымыз Манаспен байналысты, ол - еліміздің асыл ұлдары бір-бірімен соғыспай, жалпыадамзаттық қауіптерге қарсы бірігетін алтын заман туралы аңыз. Ол бүгінгі күн туралы аңызға ұқсамай ма?

Манаселдің барлық бөліктеріндегі адамдарға жақын, ерік-жігері, шексіз жомарттығы, халқы мен елі үшін ерлігі, құрбандығы, адалдығы мен сүйіспеншілігі  ғасырларға үлгі болған. Халқымыздың алдында кеше және әсіресе бүгін тұрған қауіптер Манас рухына шақырады, ол әрқашан тарихымыз бен тағдырымыздың орталығы, мәдени өміріміз бен мемлекеттілігіміздің өзегі болып қалады.

 

- Бірақ солай бола тұра, ол аз ұлттарды бөтен қылады…

 

- Мүлдем келіспеймін. Манастың (эпос кейіпкерінің) жақын серіктестерінің бірі қытайлық, қаруын тасыған басқа серіктесі – қалмақ, ал оның әйелі адал –тәжіктің қызы. Оның өмір сүрген ортасы, көршілерімен қарым-қатынастары, ұрыстары – бағзы замандардың көпұлтты ортасын көрсетеді. Грек мифтері, Шекспирдің драмалары, Толстой, Пушкин, Чеховтың асқақ әдебиеті – осының бәрі өркениеттің альфасы мен омегасы сияқты біздің бойымызда бар. Неліктен Манастың біріктіруші батырлығын өз өмірін осы жермен байланыстыратын ел азаматы қабылдамайды?

Біздің Манас қазір жаңаша оқуды қажет етеді! Жаңадан түсінуді, демек жаңаша өмірлік стратегияларды қажет етеді. Әр ұрпақ Манас сияқты ұжымдық туындыға өз жаны мен ақылын қосуға тиіс.

 

- Қырғызстанның үнемі «турбуленттілік аймағында» болуы неліктен деп ойлайсыз? Мүмкін демократия шамадан артық шығар? Әлде, керісінше, аз ба?

 

- Оның себебі көп. Бірден атай берсең, себеп біздің мінез-құлқымызда да, тарихымызда да, қаласаңыз, дәстүрлерімізде де. Біз көшпелілер рухы бар ашық, шапшаң, қарқынды ұлтпыз. Біз тапқанымызға жабысып қалмаймыз, шаруаға дайынбыз. Әрине, бізде де бөлісетін нәрсе бар... Меніңше, демократия біздің қанымызда, өмір сүру салтымызда бар. Өмірге көзқарасымызда – бәрі де барлық пікірлерді ескере отырып, тең түрде әділ болуы қажет …

 

- Қырғыз демократиясының тағы бір ерекшелігі бар – алаңға көбірек жақын-туыстарын шығарған жеңіске жетеді.

 

- Бұл - өтпелі құбылыс. Билік әлсіз болып, заңдар жұмыс істемей, қоғамды жемқорлық жегі құрттай жегенде, мемлекет кішкентай адамға назар аударуды қояды, ал ол өзінің үніне құлақ ассын деп шу көтереді, кейде дөрекіленіп, митингтерге шығады, талаптарын айқайлап, заңсыздыққа дейін барады... Сөз бен жиналыстар өткізу бостандығы қанағаттанбағандардың үніне құлақ асуға, айыптылардан жедел түрде жауап алуға мүмкіндік береді.

 

- Туған-туыстардың митингтері – адамның мемлекеттің өміріне араласудың бүгінгі әдісі, билікке қысым көрсетудің әдісі. Бұл қырғызша «халық билігі» ме?

 

- Иә, сіз дұрыс айтасыз. Мемлекетіміз жүздеген жылдар бойы үлкен қазанда қайнап келеді. Біздегі билік институттарының, мемлекеттік органдардың ұзақ отырып, біртіндеп дамып, шағымдарға баяу үн қатуға мүмкіндіктері жоқ, өйткені халықтың ашық және қатаң түрде талап етеді. Біз әр министрліктің, соның ішінде ІІМ мен МҰҚК жанынан бақылаушы кеңестер құрдық. Алайда осындай бақылаудың астындағы мемлекеттік ведомстволар пысықтық танытып, ұрлап үлгеріп, адамдардың мұқтаждықтарына селқос қарап отыр.

Біздің ұмтылғанымыз -  заңды құрметтеу, мінсіз тәртіпті сезіну, «орднунг». Үйдегі, кварталдағы, қаладағы, елдегі тәртіпті түсіну әдеттерін, ережелерін біртіндеп тәрбиелеу керек. Айналадағы тәртіпті қоғамның барлық қабаттарындағы адамдар – рулық-тайпалықтан ультра-либеральдыққа дейін, бәрін адамдар жасайды. Бірақ біздің мемлекетіміздің құрылымында заңды негізге алу күмәнсіз басым болуға тиіс. Заңдар жұмыс істей бастаса, адамдар да тыныштанады.

 

- Өткен жылдың соңынан бері Қырғызстан авторитарлық басқарудан парламенттік билікке ауысып, Азиядағы посткеңестік кеңістікте саяси тәжірибе жүргізіп жатыр. Ел ішіндегі және шетелдегі саяси элитаның көптеген өкілдері Қырғызстанның парламентаризмге дайын еместігіне және бұл тәжірибе сәтсіздікпен аяқталатынына сенімді. Бірақ біз қазір Қырғызстанда мемлекеттік биліктің түрлі тармақтары бір-біріне тәуелсіз саясат жүргізіп жатқанын көріп отырмыз. Сіз биліктің бұл жүйесінің бастамашысы және авторларының бірі ретінде Қырғызстанда оның болашағы бар деп ойлайсыз ба? Президенттікке үміткерлердің көбі басқарудың президенттік формасына оралуға тырысатындарын ашық айтып жатыр емес пе?

 

- Бұл сұраққа жауап беру қиын. Сіздердің айтып отырғандарыңыз – жобалау. Біреу келіп, өзгеріс енгізеді... Мұны қалайтын түрлі күштердің бар екені рас, бірақ біз былтыр жазда басқарудың парламенттік түріне еріккеннен ауысқан жоқпыз ғой. Біздің екі президентіміз елден қашуға мәжбүр болды, оларға бұл жерде өмір сүруге не кедергі болды? Халық, соның ішінде қазір күшті президенттік билікті қолдайтындар да, бұл билікті елеулі түрде әлсіздендіруді талап етті. Бұрынғы президенттердің кезіндегі өмір сүру тәжірибесі бәрін еңкейтіп қойып, өзінің, отбасы мен әулетінің еркін орындауға мәжбүрлейтін хан-сымақтың қажеті жоқ екенін көрсетті.

Ал қазір президенттің құзыры шектелген деген тақырып тағы көтеріліп жатыр … Бірақ сіздер осындай президентті қаладыңыздар емес пе? Әңгіме костюмның пішіні, коттедждің жобасы туралы емес, біз мемлекеттік басқарудың формасын өзгерттік!

Неге сіз биліктің әр тармағы өз саясатын жүргізіп отыр деп айтасыз? Олар жүргізіп отырған жоқ. Олар жаңа Конституцияның аясында өз рольдерін сынап, орындап жатыр. Бізге уақыт қажет. Бізді ТМД-дағылар қатты және жүйелі түрде сынайды, ойлағанымыз жүзеге аспайды деп бетімізге айтып та жатады.

Халық өзінің даму жолына қайғы арқылы келді, қазір өзі таңдаған, қажет деп есептейтін бағытта өмір сүруде. Неліктен шетелдік автордар біздің олқылықтарымыз бен қателіктерімізге нұсқап, білгіштеніп кеңес береді? Бірақ өз аймағымыздағы мемлекеттердегі өмірдің ұнамсыз жақтары туралы тіс жармайды. Қырғызстанда сөз бен баспасөз бостандығы, күшті азаматтық қоғам, нығайып келе жатқан саяси партиялар, ашық демократиялық басқару бар, біз – мөлдір мемлекетпіз, бұл барлық мамандарға біз туралы аузына келгеннің бәрін айтуға, біржақты, шәлкес баға беруге мүмкіндік береді.

Бірақ ең қызығы неде екенін білесіздер ме? Қазақстанда да болашақта күштердің, ресурстардың, аймақтардың теңдігіне әкелуге жол ашатын биліктің парламенттік формасы туралы ойлайтын саяси күштер бар. Және Ресейге парламентаризм жарамайды дегенде, бұл ел иерархиялық және монархиялық дегенде, бұл - өз-өзіне сендіру ғана.

Парламенттік Еуропаның бейбітшілік пен тыныштықта өмір сүріп жатқанына бәлен жыл болды, және ондағы өмір авторитарлық елдердегіден гөрі тұрақты. Парламентаризм біздің жақын көршіміз – Үндістанда да қалтқысыз қызмет етіп келеді, ал ол елде жүздеген этнос, жүздеген тіл, каста, дін бар емес пе!

Мен мына формулаға сенемін: бұл жолға түссең, екі-үш рет қалыпты парламенттік сайлауды бастан өткеру керек, содан кейін бәрі реттеліп, өз орнына келеді. Біз үшін ешкім де өмір сүрмейді, іздемейді, оңтайлысын сынамайды. Таңдаған жолымызды жүріп өтуге ақылымыз да, шыдамдылығымыз да, төзімділігіміз де жетеді.

 

- Сізді қазірдің өзінде «ақсақ үйрек» немесе президенттіктің келесі мерзіміне үміттенбейтіні алдын ала белгілі президент деп атап жүр. Бұл – посткеңестік кеңістіктегі теңдессіз жағдай. Және бұл мәртебені сіз жеке жетістігіңіз деп есептейсіз. Өйткені осылайша президенттің өз орнынан өз еркімен тыныш кету сияқты жаңа дәстүрге жол салмақсыз. Өз президенттігіңіздің нәтижелеріне тағы не қоспақ ниетіңіз бар?

 

- Маған жақсылық тілейтін бір адам маған былай деген еді: «Көрші елдің жақын қаласында бір үйшік бар... Сіздің сол үйде болмағаныңызды Құдайдан жалбарынып тілеймін!» (Ақаев та, Бакиев те елден қашып, біраз уақыт сол үйде болған).

Егер билік бейбіт түрде тапсырылса, бұл маңызды жетістік болады. Бұл мәселе бойынша менің жақтастарым да, ең қызу қарсыластарым да бір пікірді ұстанады. Сәуірдегі төңкерістен кейін президент атану менің үлесіме тиді, мен қолдан келгеннің бәрін жасадым және парызым орындалды деген сезіммен кеткім келеді, мен берген уәдемді орындайтын адаммын. Сіздің сайлауға қатыспайтыныңыз қай жерде жазылған деп жиі сұрайды. Еш жерде жазылмаған. Менің берген уәдем ғана бар.

 

- Көбі, соның ішінде ресейлік саяси истеблишменттің өкілдері де, сіздің президенттік өкілеттіктерден бас тартып, сайлауға бармайтыныңызға әлі сенбей келеді…

 

- Бұл жерде күмәндану орынсыз. Сайлау процесі нағыз қызған шағына жетті. Президенттікке кандидаттардан өтініштерді тіркеу аяқталды. Олардың арасында мен жоқпын. Билікті өз еркіммен, бейбіт және адамгершілікпен тапсырған өте маңызды. Халық мұны көруге тиіс, осындай тәжірибесі болып, келесі басшылардан да осыны талап етуге тиіс.

Менің екінші жауапты міндетім бар, сот реформасын аяқтап, судьялардың лайықты корпусын жасақтауым қажет. Бұрын жоғарғы судьялық қызметке судьяларды тағайындау бір президенттің қол қоюымен шектелсе, бұл жолы біз судьяларды іріктеуші кеңес құрдық, ол өтініш бергендердің арасынан ең лайықтыларды іріктеуге тиіс. Алғашқы қадамымыз сәтсіз болды: біз корпоративтік жолмен өткізілген «қажет адамдардың» тізімін алдық, парламент фракцияларының мүдделерін көздейтін «партиялық» сот құра жаздадық. Диктатор-президент тағайындаған судьялар іріктелгендерден гөрі жақсы, сапасы жоғары болып шықты. Посткеңестік парламенттердің құрамы туралы да осылай айтуға болады, олардың сайлауында ақша, туыстарының саны және шыққан тегі шешуші роль ойнайды …

Демократия дегеніміз пасьянс…

 

- Черчилльайтқандай, демократияға қарсы ең жақсы дәйек – орташа сайлаушымен бес минуттық әңгіме...  Орта Азия әлемдік саясаттың басты тораптарының біріне айналып келеді, бұл жерде Ауғанстан да бар, салдарын болжауға болмайтын Қытайдың дамуы да, үнді-пәкістандық қарсыластық та, Ресейдің аса айқын емес саясаты да осында. Осының бәрі ішкі тұрақсыздық пен экстремизмнің түрлі формаларының жағдайында орын алып отыр. Объективті түрде айтсақ, проблемалары көп шағын мемлекеттердің осындай ортада аман қалу мүмкіндігі бар ма?

 

- Дұрыс айтасыз, менің елімнің орналасқан орны – жоғары қауіп аймағы, біз әлемдегі ыстық нүктелердің біріне жақын орналасқанбыз. Мен ауған ошағы туралы айтып отырмын. Батыс Қытай ауданында да қауіптер бар. Үнді-пәкістандық қақтығыс бізден алшақ, бізге пәкістандық-ауғанстандық қатынастар көбірек әсер етеді…Аймақтағы қауіпсіздікті нығайтуға болашақта Қытайдың ықпалы көп болуы мүмкін екені анық. Қытай аймақтың тұрақтылығына, өзінің тұтастығына және көршілердің тыныштығына мүдделі.

 

- Бүгінгі күні Қырғызстан екі мықты актор – Ресей мен Американың қолындағы ойыншық ретінде қарастырылады. Қытай бұл бәсекелестікке тұрақтылық элементін енгізіп, үшінші ойыншы бола алады деп ойлайсыз ба?

 

- Бұл жерде алып-қашпа сөз, ойдан шығарылған сараптамалық құрылымдар көп, олар сарапшы-сымақтарға анда-санда көрініп қалуға, өз пікірін айтып қалуға мүмкіндік береді...Ресейлік саясаттың өкілдері затулиндер, миграняндар, ивашовтар ма? Әрине жоқ. Мылжып сөйлеп, басымдықтарды белгілеп, түстерін қоюлата түседі... Қытайлықтар американдық «Манас» базасына, көрші елдердің Кеден одағына кіруіне қарсы дегенді жиі естисің.

Олардың бәрі бұл базаға соншалықты күйіп-піспейді де. Қазір Ресей, Қазақстан, Өзбекстан арқылы Солтүстік жолмен Ауғанстанға көп жүк жеткізіліп жатқанын ойласаң, «Манас» транзиттік орталығын айтпауға да болады. Мұның бәрі көбі керемет пайдаланатын жасанды шу көтергіштер.

Тағы мынадай мәлімет келтірейін: ҚХР саудасының жалпы көлеміндегі ТМД-ның үлесі небәрі 3,2%, ал Кеден одағы елдерінікі одан да аз – 2,5%. Сондықтан, біз КО-ға қарай қозғалсақ, бұл Қытайдың мүдделеріне еш әсер етпейді де.

 

- Соңғы сұрақ– Сіз посткеңестік кеңістіктегі реинтеграцияның қандай да бір формасына сенесіз бе?

 

- Мен Ресеймен рухани байланыстың, соның ішінде білім саласындағы байланыстың кеңейіп, тереңдегенін қалаймын. Экономикалық тұрғыда Қытайды бағдарға алсақ, рухани тұрғыда – Ресейді, бұл жерде басқасын қарастырмаймын да. Біз әлемді, басқа елдердің қалай өмір сүретінін көрдік, Ресеймен байланыс - біздің константа. Біз үшін Ресей - Еуропа.


adimage